स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे ॥
शनैर् उत्थाय भगवान् प्रविवेश कुटीमठम् ॥
स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः ॥
परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः ॥
कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे ॥
जागर्मि नावसुप्तो ऽस्मि हतो ऽसीति च दारुणः ॥
विश्वामित्रो ऽहम् इत्य् एव सहसा तम् उवाच सः ॥
सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस् तेन कर्मणा ॥
चण्डालस् तद् वचः श्रुत्वा महर्षेर् भावितात्मनः ॥
शयनाद् उपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः ॥
स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात् कृताञ्जलिः ॥
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन् किं ते चिकीर्षितम् ॥
विश्वामित्रस् तु मातङ्गम् उवाच परिसान्त्वयन् ॥
क्षुधितो ऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर् मे नश्यति क्षुधा ॥
स्वधर्मं बुध्यमानो ऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
अटन् भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकम् आलये ॥
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीर् अशनार्थिनः ॥
क्षुद् धर्मं दूषयत्य् अत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
अग्निर् मुखं पुरोधाश् च देवानां शुचिपाद् विभुः ॥
यथा स सर्वभुग् ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥
तम् उवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः ॥
श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान् न हीयसे ॥
मृगाणाम् अधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
तस्याप्य् अधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी ॥
नेदं सम्यग् व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम् ॥
चण्डालस्वस्य हरणम् अभक्ष्यस्य विशेषतः ॥
साध्व् अन्यम् अनुपश्य त्वम् उपायं प्राणधारणे ॥
न मांसलोभात् तपसो नाशस् ते स्यान् महामुने ॥
जानतो ऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः ॥
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस् त्वं हि धर्मविद् उत्तमः ॥
sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe ||
śanair utthāya bhagavān praviveśa kuṭīmaṭham ||
sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ ||
paribhinnasvaro rūkṣa uvācāpriyadarśanaḥ ||
kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe ||
jāgarmi nāvasupto 'smi hato 'sīti ca dāruṇaḥ ||
viśvāmitro 'ham ity eva sahasā tam uvāca saḥ ||
sahasābhyāgatabhayaḥ sodvegas tena karmaṇā ||
caṇḍālas tad vacaḥ śrutvā maharṣer bhāvitātmanaḥ ||
śayanād upasaṃbhrānta iyeṣotpatituṃ tataḥ ||
sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānāt kṛtāñjaliḥ ||
uvāca kauśikaṃ rātrau brahman kiṃ te cikīrṣitam ||
viśvāmitras tu mātaṅgam uvāca parisāntvayan ||
kṣudhito 'haṃ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm ||
avasīdanti me prāṇāḥ smṛtir me naśyati kṣudhā ||
svadharmaṃ budhyamāno 'pi hariṣyāmi śvajāghanīm ||
aṭan bhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākam ālaye ||
tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm ||
tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti hrīr aśanārthinaḥ ||
kṣud dharmaṃ dūṣayaty atra hariṣyāmi śvajāghanīm ||
agnir mukhaṃ purodhāś ca devānāṃ śucipād vibhuḥ ||
yathā sa sarvabhug brahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ ||
tam uvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ ||
śrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmān na hīyase ||
mṛgāṇām adhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ||
tasyāpy adhama uddeśaḥ śarīrasyorujāghanī ||
nedaṃ samyag vyavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtam ||
caṇḍālasvasya haraṇam abhakṣyasya viśeṣataḥ ||
sādhv anyam anupaśya tvam upāyaṃ prāṇadhāraṇe ||
na māṃsalobhāt tapaso nāśas te syān mahāmune ||
jānato 'vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ ||
mā sma dharmaṃ parityākṣīs tvaṃ hi dharmavid uttamaḥ ||
«Увидев глубокую ночь и спящее селение чандал, Бхагаван медленно поднялся и вошёл в хижину. Но чандала, хотя и спал, с глазами, закрытыми слизью, хриплым грубым голосом сказал: 'Кто трогает связку, когда селение чандал спит? Я бодрствую, не сплю; ты погиб!' Вишвамитра, внезапно испугавшись и встревожившись из-за своего дела, быстро ответил: 'Я Вишвамитра'. Услышав слова великого риши, чандала вскочил с ложа, пролил слёзы из почтения, сложил ладони и ночью сказал Каушике: 'Брахман, что ты хочешь сделать?' Вишвамитра, успокаивая его, сказал: 'Я голоден, жизнь уходит; заберу собачью ляжку. Мои жизненные силы падают, память гибнет от голода; хотя я понимаю свою дхарму, всё же заберу её. Бродя за милостыней, я ничего не нашёл в вашем жилище; поэтому решился на грех и заберу ляжку. Жаждущий пьёт мутную воду; у ищущего еды нет стыда. Голод здесь портит дхарму, и я заберу её. Как огонь, уста богов и их пурохита, чистый и всепоглощающий, так и меня знай по дхарме'. Чандала ответил: 'Великий риши, выслушай моё слово и поступи так, чтобы не отпасть от дхармы. Мудрые называют собаку низшей среди зверей, а её бедро и ляжку - низшей частью тела. Это решение неправильно, великий риши: это извращённое действие, похищение имущества чандалы, особенно несъедобного. Лучше найди другой способ поддержать жизнь; пусть из-за жадности к мясу не погибнет твой тапас. Для знающего непредписанный путь не должен становиться смешением дхармы. Не оставляй дхарму, ведь ты лучший её знаток'».
46a3f9bdd34f · published Jun 21, 2026, 9:24:41 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Чандала здесь выступает не как карикатура, а как голос дхармического предостережения. Даже низкорождённый напоминает великому риши: бедствие не должно превращаться в самообман.