भरद्वाज उवाच
यदि प्राणायते वायुर् वायुर् एव विचेष्टते ॥
श्वसित्य् आभाषते चैव तस्माज् जीवो निरर्थकः ॥
यद्य् ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि ॥
अग्निर् जरयते चैव तस्माज् जीवो निरर्थकः ॥
जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ॥
वायुर् एव जहात्य् एनम् ऊष्मभावश् च नश्यति ॥
यदि वातोपमो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ॥
वायुमण्डलवद् दृश्यो गच्छेत् सह मरुद्गणैः ॥
श्लेषो यदि च वातेन यदि तस्मात् प्रणश्यति ॥
महार्णवविमुक्तत्वाद् अन्यत् सलिलभाजनम् ॥
कूपे वा सलिलं दद्यात् प्रदीपं वा हुताशने ॥
प्रक्षिप्तं नश्यति क्षिप्रं यथा नश्यत्य् असौ तथा ॥
पञ्चसाधारणे ह्य् अस्मिञ् शरीरे जीवितं कुतः ॥
येषाम् अन्यतरत्यागाच् चतुर्णां नास्ति संग्रहः ॥
bharadvāja uvāca
yadi prāṇāyate vāyur vāyur eva viceṣṭate ||
śvasity ābhāṣate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ ||
yady ūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi ||
agnir jarayate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ ||
jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate ||
vāyur eva jahāty enam ūṣmabhāvaś ca naśyati ||
yadi vātopamo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā ||
vāyumaṇḍalavad dṛśyo gacchet saha marudgaṇaiḥ ||
śleṣo yadi ca vātena yadi tasmāt praṇaśyati ||
mahārṇavavimuktatvād anyat salilabhājanam ||
kūpe vā salilaṃ dadyāt pradīpaṃ vā hutāśane ||
prakṣiptaṃ naśyati kṣipraṃ yathā naśyaty asau tathā ||
pañcasādhāraṇe hy asmiñ śarīre jīvitaṃ kutaḥ ||
yeṣām anyataratyāgāc caturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ ||
Бхарадваджа сказал: «Если дышит воздух, если именно воздух действует, дышит и говорит, тогда душа лишняя. Если жар принадлежит огню, если пища переваривается огнём и именно огонь переваривает, тогда душа лишняя. У умирающего существа душа вовсе не обнаруживается: воздух покидает его, а состояние жара исчезает. Если душа подобна ветру и связана с ветром, она должна была бы, как видимый круг воздуха, уйти вместе с сонмами ветров. Если же она связана с ветром и потому исчезает, то она подобна отдельному сосуду воды, отделённому от великого океана: если вылить воду в колодец или бросить светильник в огонь, брошенное быстро исчезает. Так же исчезает и она. Если это тело общее для пяти элементов, откуда в нём отдельная жизнь? Когда один из элементов оставляет его, не остаётся и соединения четырёх».
f66831e81995 · published Jun 20, 2026, 11:27:00 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Бхарадваджа формулирует сильное сомнение: если дыхание, речь, тепло и распад можно объяснить элементами, зачем предполагать отдельную душу? Ответ будет дан дальше, но вопрос оставлен острым.