Mahabharata
Kuṇḍadhāra's Gift of Dharma (The Gift of Dharma from Kuṇḍadhāra)12.263.30-38
11220 / 15823
Mahabharata · 12.263.30-38
Devanāgarī

ततो ऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तमः ॥
पार्श्वतो ऽभ्यागतो न्यस्तान्य् अथ निर्वेदम् आगतः ॥
ब्राह्मण उवाच
अयं न सुकृतं वेत्ति को न्व् अन्यो वेत्स्यते कृतम् ॥
गच्छामि वनम् एवाहं वरं धर्मेण जीवितुम् ॥
भीष्म उवाच
निर्वेदाद् देवतानां च प्रसादात् स द्विजोत्तमः ॥
वनं प्रविश्य सुमहत् तप आरब्धवांस् तदा ॥
देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः ॥
धर्मे चापि महाराज रतिर् अस्याभ्यजायत ॥
त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारो ऽभवद् द्विजः ॥
पर्णं त्यक्त्वा जलाहारस् तदासीद् द्विजसत्तमः ॥
वायुभक्षस् ततः पश्चाद् बहून् वर्षगणान् अभूत् ॥
न चास्य क्षीयते प्राणस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्य् उग्रे च वर्ततः ॥
कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिर् अजायत ॥
तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद् यदि दद्यां महद् धनम् ॥
तुष्टः कस्मै चिद् एवाहं न मिथ्या वाग् भवेन् मम ॥
ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस् तपः ॥
भूयश् चाचिन्तयत् सिद्धो यत् परं सो ऽभ्यपद्यत ॥

Transliteration (IAST)

tato 'paśyata cīrāṇi sūkṣmāṇi dvijasattamaḥ ||
pārśvato 'bhyāgato nyastāny atha nirvedam āgataḥ ||
brāhmaṇa uvāca
ayaṃ na sukṛtaṃ vetti ko nv anyo vetsyate kṛtam ||
gacchāmi vanam evāhaṃ varaṃ dharmeṇa jīvitum ||
bhīṣma uvāca
nirvedād devatānāṃ ca prasādāt sa dvijottamaḥ ||
vanaṃ praviśya sumahat tapa ārabdhavāṃs tadā ||
devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥ ||
dharme cāpi mahārāja ratir asyābhyajāyata ||
tyaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhāro 'bhavad dvijaḥ ||
parṇaṃ tyaktvā jalāhāras tadāsīd dvijasattamaḥ ||
vāyubhakṣas tataḥ paścād bahūn varṣagaṇān abhūt ||
na cāsya kṣīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat ||
dharme ca śraddadhānasya tapasy ugre ca vartataḥ ||
kālena mahatā tasya divyā dṛṣṭir ajāyata ||
tasya buddhiḥ prādurāsīd yadi dadyāṃ mahad dhanam ||
tuṣṭaḥ kasmai cid evāhaṃ na mithyā vāg bhaven mama ||
tataḥ prahṛṣṭavadano bhūya ārabdhavāṃs tapaḥ ||
bhūyaś cācintayat siddho yat paraṃ so 'bhyapadyata ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ततः अपश्यत चीराणिtataḥ apaśyata cīrāṇiтогда увидел лохмотья; одежды из лыка
सूक्ष्माणि द्विज सत्तमःsūkṣmāṇi dvija sattamaḥтонкие, лучший дваждырождённый; брахман
पार्श्वतः अभ्यागतःpārśvataḥ abhyāgataḥподойдя сбоку; оказавшись рядом
न्यस्तानि अथnyastāni athaположенные затем; оставленные
निर्वेदम् आगतःnirvedam āgataḥпришёл к отречению; разочаровался
ब्राह्मणः उवाचbrāhmaṇaḥ uvācaбрахман сказал; произнёс
अयम् न सुकृतम् वेत्तिayam na sukṛtam vettiэтот не знает доброго дела; не понимает заслуги
कः नु अन्यः वेत्स्यते कृतम्kaḥ nu anyaḥ vetsyate kṛtamкто же иной узнает сделанное; оценит
गच्छामि वनम् एव अहम्gacchāmi vanam eva ahamя пойду именно в лес; ухожу
वरम् धर्मेण जीवितुम्varam dharmeṇa jīvitumлучше жить дхармой; праведно
भीष्मः उवाचbhīṣmaḥ uvācaБхишма сказал; произнёс
निर्वेदात् देवतानाम् चnirvedāt devatānām caиз отречения и богов; благодаря разочарованию
प्रसादात् सः द्विज उत्तमःprasādāt saḥ dvija uttamaḥпо милости тот лучший брахман; двиджа
वनम् प्रविश्यvanam praviśyaвойдя в лес; уйдя
सु महत् तपः आरब्धवान्su mahat tapaḥ ārabdhavānочень великий тапас начал; аскезу
तदाtadāтогда; в то время
देवता अतिथि शेषेणdevatā atithi śeṣeṇaостатком после богов и гостей; после подношения
फल मूल अशनः द्विजःphala mūla aśanaḥ dvijaḥпитающийся плодами и корнями брахман; двиджа
धर्मे च अपि महाराजdharme ca api mahārājaи в дхарме также, великий царь; о государь
रतिः अस्य अभ्यजायतratiḥ asya abhyajāyataрадость у него возникла; любовь
त्यक्त्वा मूल फलम् सर्वम्tyaktvā mūla phalam sarvamоставив все корни и плоды; отказавшись
पर्ण आहारः अभवत् द्विजःparṇa āhāraḥ abhavat dvijaḥбрахман стал питающимся листьями; едящим листья
पर्णम् त्यक्त्वाparṇam tyaktvāоставив листья; отказавшись от них
जल आहारः तदा आसीत्jala āhāraḥ tadā āsītтогда стал питающимся водой; живущим водой
द्विज सत्तमःdvija sattamaḥлучший дваждырождённый; брахман
वायु भक्षः ततः पश्चात्vāyu bhakṣaḥ tataḥ paścātпотом питающимся воздухом; после этого
बहून् वर्ष गणान् अभूत्bahūn varṣa gaṇān abhūtмного лет подряд был; пребывал
न च अस्य क्षीयते प्राणःna ca asya kṣīyate prāṇaḥи его жизнь не истощалась; дыхание не угасало
तत् अद्भुतम् इव अभवत्tat adbhutam iva abhavatэто было как чудо; казалось дивным
धर्मे च श्रद्दधानस्यdharme ca śraddadhānasyaу верящего в дхарму; имеющего доверие
तपसि उग्रे च वर्ततःtapasi ugre ca vartataḥи пребывающего в суровом тапасе; аскезе
कालेन महता तस्यkālena mahatā tasyaчерез долгое время у него; спустя великий срок
दिव्या दृष्टिः अजायतdivyā dṛṣṭiḥ ajāyataродилось божественное зрение; возникло видение
तस्य बुद्धिः प्रादुरासीत्tasya buddhiḥ prādurāsītу него возникла мысль; понимание
यदि दद्याम् महत् धनम्yadi dadyām mahat dhanamесли бы я дал большое богатство; много денег
तुष्टः कस्मै चित् एव अहम्tuṣṭaḥ kasmai cit eva ahamдовольный кому-нибудь именно я; когда-либо
न मिथ्या वाक् भवेत् ममna mithyā vāk bhavet mamaмоя речь не была бы ложной; слово сбылось бы
ततः प्रहृष्ट वदनःtataḥ prahṛṣṭa vadanaḥтогда с радостным лицом; обрадованный
भूयः आरब्धवान् तपःbhūyaḥ ārabdhavān tapaḥснова начал тапас; аскезу
भूयः च अचिन्तयत् सिद्धःbhūyaḥ ca acintayat siddhaḥи снова размышлял, став совершенным; сиддхой
यत् परम् सः अभ्यपद्यतyat param saḥ abhyapadyataо высшем, которого достиг; обрёл
Translation

Затем лучший брахман увидел рядом оставленные тонкие лохмотья и пришёл к отречению. Он сказал: «Этот не понимает доброго дела; кто же другой оценит сделанное? Я уйду в лес; лучше жить дхармой». Бхишма продолжил: Благодаря отречению и милости богов тот лучший брахман вошёл в лес и начал великий тапас. Питаясь только остатками плодов и корней после подношения богам и гостям, он обрёл радость в дхарме, о великий царь. Затем он оставил корни и плоды и стал питаться листьями; оставив листья, стал жить водой; потом многие годы питался воздухом. Его жизнь не истощалась, и это казалось чудом. Когда он с верой пребывал в дхарме и суровом тапасе, спустя долгое время у него возникло божественное зрение. Тогда у него появилась мысль: “Если бы я, будучи доволен, дал кому-нибудь большое богатство, моё слово не оказалось бы ложным”. С радостным лицом он снова начал тапас, и, став сиддхой, размышлял о высшем, которого достиг.

Version

a4562154c36d · published Jun 21, 2026, 7:35:30 AM UTC

Available inRU

Page between verses with