Mahabharata
Ariṣṭanemi Teaches Freedom Within Household Life (Ariṣṭanemi Teaches Freedom in the Life of a Householder)12.277.8-18
11294 / 15823
Mahabharata · 12.277.8-18
Devanāgarī

संभाव्य पुत्रान् कालेन यौवनस्थान् निवेश्य च ॥
समर्थाञ् जीवने ज्ञात्वा मुक्तश् चर यथासुखम् ॥
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् ॥
ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थम् अनुदृश्य च ॥
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश् चर यथासुखम् ॥
इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांस् त्वम् अनुभूय यथाविधि ॥
कृतकौतूहलस् तेषु मुक्तश् चर यथासुखम् ॥
उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव ॥
एष तावत् समासेन तव संकीर्तितो मया ॥
मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच् छृणु ॥
मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः ॥
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास् तत्र न संशयः ॥
आहारसंचयाश् चैव तथा कीटपिपीलिकाः ॥
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश् चैव विनाशिनः ॥
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना ॥
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्व् इति ॥
स्वयम् उत्पद्यते जन्तुः स्वयम् एव विवर्धते ॥
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयम् एवाधिगच्छति ॥
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् ॥
स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्य् अकृतं पुरा ॥
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् ॥
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥

Transliteration (IAST)

saṃbhāvya putrān kālena yauvanasthān niveśya ca ||
samarthāñ jīvane jñātvā muktaś cara yathāsukham ||
bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām ||
jñātvā prajahi kāle tvaṃ parārtham anudṛśya ca ||
sāpatyo nirapatyo vā muktaś cara yathāsukham ||
indriyair indriyārthāṃs tvam anubhūya yathāvidhi ||
kṛtakautūhalas teṣu muktaś cara yathāsukham ||
upapattyopalabdheṣu lābheṣu ca samo bhava ||
eṣa tāvat samāsena tava saṃkīrtito mayā ||
mokṣārtho vistareṇāpi bhūyo vakṣyāmi tac chṛṇu ||
muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ ||
saktabhāvā vinaśyanti narās tatra na saṃśayaḥ ||
āhārasaṃcayāś caiva tathā kīṭapipīlikāḥ ||
asaktāḥ sukhino loke saktāś caiva vināśinaḥ ||
svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā ||
ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tv iti ||
svayam utpadyate jantuḥ svayam eva vivardhate ||
sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayam evādhigacchati ||
bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham ||
svakṛtenādhigacchanti loke nāsty akṛtaṃ purā ||
dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm ||
loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
संभाव्य पुत्रान् कालेनsaṃbhāvya putrān kālenaпоставив сыновей в должное время; воспитав
यौवन स्थान् निवेश्य चyauvana sthān niveśya caв юношеском состоянии устроив; укрепив
समर्थान् जीवने ज्ञात्वाsamarthān jīvane jñātvāзная способными к жизни; самостоятельными
मुक्तः चर यथा सुखम्muktaḥ cara yathā sukhamсвободный ходи как хочешь; живи счастливо
भार्याम् पुत्रवतीम् वृद्धाम्bhāryām putravatīm vṛddhāmжену с сыновьями, старшую; постаревшую
लालिताम् पुत्र वत्सलाम्lālitām putra vatsalāmлелеянную, любящую сыновей; детей
ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वम्jñātvā prajahi kāle tvamзная, оставь в должное время ты; отпусти
पर अर्थम् अनुदृश्य चpara artham anudṛśya caи видя её дальнейшее благо; чужой смысл
स अपत्याः निरपत्यः वाsa apatyāḥ nirapatyaḥ vāс потомством или без потомства; с детьми
मुक्तः चर यथा सुखम्muktaḥ cara yathā sukhamсвободный ходи как хочешь; живи счастливо
इन्द्रियैः इन्द्रिय अर्थान् त्वम्indriyaiḥ indriya arthān tvamчувствами предметы чувств ты; объекты
अनुभूय यथा विधिanubhūya yathā vidhiиспытав по правилу; как следует
कृत कौतूहलः तेषुkṛta kautūhalaḥ teṣuудовлетворив любопытство к ним; интерес
मुक्तः चर यथा सुखम्muktaḥ cara yathā sukhamсвободный ходи как хочешь; живи счастливо
उपपत्त्या उपलब्धेषुupapattyā upalabdheṣuв полученных по обстоятельству; добытых
लाभेषु च समः भवlābheṣu ca samaḥ bhavaи приобретениях будь равным; ровным
एषः तावत् समासेनeṣaḥ tāvat samāsenaэто пока вкратце; кратко
तव संकीर्तितः मयाtava saṃkīrtitaḥ mayāтебе изложено мной; сказано
मोक्ष अर्थः विस्तरेण अपिmokṣa arthaḥ vistareṇa apiсмысл мокши также подробно; освобождения
भूयः वक्ष्यामि तत् शृणुbhūyaḥ vakṣyāmi tat śṛṇuснова скажу, это слушай; услышь
मुक्ताः वीत भयाः लोकेmuktāḥ vīta bhayāḥ lokeосвобождённые, лишённые страха в мире; свободные
चरन्ति सुखिनः नराःcaranti sukhinaḥ narāḥходят счастливыми люди; живут
सक्त भावाः विनश्यन्तिsakta bhāvāḥ vinaśyantiпривязанные состоянием погибают; рушатся
नराः तत्र न संशयःnarāḥ tatra na saṃśayaḥлюди — в этом нет сомнения; несомненно
आहार संचयाः च एवāhāra saṃcayāḥ ca evaнакопляющие пищу также; запасы
तथा कीट पिपीलिकाःtathā kīṭa pipīlikāḥтак же насекомые и муравьи; мелкие существа
असक्ताः सुखिनः लोकेasaktāḥ sukhinaḥ lokeнепривязанные счастливы в мире; свободные
सक्ताः च एव विनाशिनःsaktāḥ ca eva vināśinaḥа привязанные именно гибнут; разрушаются
स्व जनेsva janeо своих людях; родных
न च ते चिन्ताna ca te cintāи тебе не тревога; забота
कर्तव्या मोक्ष बुद्धिनाkartavyā mokṣa buddhināдолжна делаться с мыслью о мокше; освобождении
इमे मया विना भूताःime mayā vinā bhūtāḥэти без меня оставшиеся; лишённые
भविष्यन्ति कथम् तु इतिbhaviṣyanti katham tu itiкак же будут жить — так; существовать
स्वयम् उत्पद्यते जन्तुःsvayam utpadyate jantuḥсам рождается живой; существо
स्वयम् एव विवर्धतेsvayam eva vivardhateсам именно растёт; развивается
सुख दुःखे तथा मृत्युम्sukha duḥkhe tathā mṛtyumсчастье, горе и смерть также; смертность
स्वयम् एव अधिगच्छतिsvayam eva adhigacchatiсам именно получает; достигает
भोजन आच्छादने च एवbhojana ācchādane ca evaпищу и одежду именно; покрытие
मात्रा पित्रा च संग्रहम्mātrā pitrā ca saṃgrahamсобирание матерью и отцом; поддержку
स्व कृतेन अधिगच्छन्तिsva kṛtena adhigacchantiсвоим сделанным получают; кармой
लोके न अस्ति अकृतम् पुराloke na asti akṛtam purāв мире нет прежде не сделанного; несовершённого
धात्रा विहित भक्ष्याणिdhātrā vihita bhakṣyāṇiТворцом назначенную пищу; долю
सर्व भूतानि मेदिनीम्sarva bhūtāni medinīmвсе существа землю; по земле
लोके विपरिधावन्तिloke viparidhāvantiв мире бегают вокруг; скитаются
रक्षितानि स्व कर्मभिःrakṣitāni sva karmabhiḥзащищаемые своими кармами; делами
Translation

«В должное время воспитай сыновей, устрой их в зрелости, узнай, что они способны жить самостоятельно, и, став свободным, живи как пожелаешь. Жену, имеющую сыновей, постаревшую, взлелеянную и любящую детей, в должное время отпусти, видя её дальнейшее благо. С потомством или без потомства, став свободным, живи счастливо. Испытав предметы чувств через чувства как положено и удовлетворив своё любопытство к ним, живи свободно. Будь равен к приобретениям, которые приходят по обстоятельствам. Так я вкратце изложил тебе смысл мокши; теперь скажу подробнее, слушай. Освобождённые и лишённые страха люди живут в мире счастливо; привязанные же погибают — в этом нет сомнения. Даже насекомые и муравьи накапливают пищу; непривязанные счастливы в мире, а привязанные гибнут. Человеку с мыслью о мокше не следует тревожиться о своих: “Как они будут без меня?” Существо само рождается, само растёт и само получает счастье, горе и смерть. Пищу, одежду и поддержку матери и отца получают по собственной карме; в мире нет ничего, что не было бы прежде сделано. Все существа, которым Творец назначил пищу, бегают по земле, охраняемые своими собственными делами».

Version

a6d98bdc4e64 · published Jun 21, 2026, 6:29:33 AM UTC

Available inRU

Page between verses with