Mahabharata
Vasiṣṭha Explains Misidentification with Prakṛti (Vasiṣṭha Explains False Identification with Prakṛti)12.292.37-43
11379 / 15823
Mahabharata · 12.292.37-43
Devanāgarī

य एवं वेत्ति वै नित्यं निरात्मात्मगुणैर् वृतः ॥
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ॥
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु ॥
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥
स एव फलम् अश्नाति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ॥
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥
प्रकृतिश् च तद् अश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्राकृतानि ह ॥
अलिङ्गां प्रकृतिं त्व् आहुर् लिङ्गैर् अनुमिमीमहे ॥
तथैव पौरुषं लिङ्गम् अनुमानाद् धि पश्यति ॥
स लिङ्गान्तरम् आसाद्य प्राकृतं लिङ्गम् अव्रणम् ॥
व्रणद्वाराण्य् अधिष्ठाय कर्माण्य् आत्मनि मन्यते ॥

Transliteration (IAST)

ya evaṃ vetti vai nityaṃ nirātmātmaguṇair vṛtaḥ ||
tena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate ||
mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate ||
sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu ||
ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam ||
sa eva phalam aśnāti triṣu lokeṣu mūrtimān ||
prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam ||
prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā ||
tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca ||
trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākṛtāni ha ||
aliṅgāṃ prakṛtiṃ tv āhur liṅgair anumimīmahe ||
tathaiva pauruṣaṃ liṅgam anumānād dhi paśyati ||
sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṃ liṅgam avraṇam ||
vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
यः एवम् वेत्ति वैyaḥ evam vetti vaiкто так знает воистину; считает
नित्यम्nityamпостоянно; всегда
निरात्म आत्म गुणैः वृतःnirātma ātma guṇaiḥ vṛtaḥпокрытый свойствами не-атмана как атмана; ошибочными
तेनtenaтем; из-за этого
देव मनुष्येषुdeva manuṣyeṣuсреди богов и людей; рождений
निरये चniraye caи в аду; адском
उपपद्यतेupapadyateрождается; появляется
ममत्वेन आवृतःmamatvena āvṛtaḥпокрытый чувством моего; собственничеством
नित्यम्nityamпостоянно; всегда
तत्र एव परिवर्ततेtatra eva parivartateтам именно вращается; ходит по кругу
सर्ग कोटि सहस्राणिsarga koṭi sahasrāṇiтысячи коти творений; бесчисленные циклы
मरण अन्तासु मूर्तिषुmaraṇa antāsu mūrtiṣuв формах, оканчивающихся смертью; смертных телах
यः एवम् कुरुते कर्मyaḥ evam kurute karmaкто так совершает действие; карму
शुभ अशुभ फल आत्मकम्śubha aśubha phala ātmakamимеющее плоды благого и неблагого; двойственные
सः एव फलम् अश्नातिsaḥ eva phalam aśnātiтот именно вкушает плод; результат
त्रिषु लोकेषुtriṣu lokeṣuв трёх мирах; трилоке
मूर्तिमान्mūrtimānимеющий форму; воплощённый
प्रकृतिः कुरुते कर्मprakṛtiḥ kurute karmaпракрити совершает действие; карму
शुभ अशुभ फल आत्मकम्śubha aśubha phala ātmakamимеющее плоды благого и неблагого; смешанное
प्रकृतिः चprakṛtiḥ caи пракрити; природа
तत् अश्नातिtat aśnātiэто вкушает; переживает
त्रिषु लोकेषुtriṣu lokeṣuв трёх мирах; трилоке
काम गाkāma gāидущая по желанию; следующая желанию
तिर्यग् योनौtiryag yonauв животном лоне; низшем рождении
मनुष्यत्वेmanuṣyatveв человеческом состоянии; человечестве
देवलोके तथा एव चdevaloke tathā eva caи в мире богов также; на небесах
त्रीणि स्थानानि च एतानिtrīṇi sthānāni ca etāniи эти три места; состояния
जानीयात्jānīyātследует знать; понимать
प्राकृतानि हprākṛtāni haприродными именно; относящимися к пракрити
अलिङ्गाम् प्रकृतिम् तु आहुःaliṅgām prakṛtim tu āhuḥпракрити называют без признака; непроявленной
लिङ्गैः अनुमिमीमहेliṅgaiḥ anumimīmaheпо признакам мы выводим; умозаключаем
तथा एवtathā evaтак же именно; подобно
पौरुषम् लिङ्गम्pauruṣam liṅgamпризнак Пуруши; мужской знак
अनुमानात् हि पश्यतिanumānāt hi paśyatiведь видит через вывод; умозаключением
सः लिङ्ग अन्तरम् आसाद्यsaḥ liṅga antaram āsādyaон, получив иной признак; другое тело
प्राकृतम् लिङ्गम् अव्रणम्prākṛtam liṅgam avraṇamприродный признак без ран; тело
व्रण द्वाराणि अधिष्ठायvraṇa dvārāṇi adhiṣṭhāyaзаняв отверстия ран; телесные врата
कर्माणि आत्मनि मन्यतेkarmāṇi ātmani manyateдействия считает в себе; приписывает себе
Translation

Кто постоянно знает себя таким образом, покрытый свойствами не-атмана как будто свойствами атмана, тот из-за этого рождается среди богов, людей и в аду. Покрытый чувством «моё», он постоянно вращается там, в бесчисленных творениях и в формах, оканчивающихся смертью. Кто так совершает действие, имеющее плоды благого и неблагого, тот, воплощённый, сам вкушает плод в трёх мирах. Но действие, имеющее плоды благого и неблагого, совершает пракрити, и пракрити, идущая вслед за желанием, вкушает его в трёх мирах. Животное лоно, человеческое состояние и мир богов — эти три места следует знать как принадлежащие пракрити. Пракрити называют лишённой явного признака; мы заключаем о ней по признакам. Так же и признак Пуруши видится через умозаключение. Получив иной природный признак, то есть тело, и заняв телесные отверстия, он считает действия принадлежащими самому себе».

Version

3bcbe4666761 · published Jun 21, 2026, 6:42:24 AM UTC

Available inRU

Page between verses with