Mahabharata
Vyasa's Instruction and Shuka's Renunciation (Vyāsa's Instruction and Śuka's Renunciation)12.309.71-81
11476 / 15823
Mahabharata · 12.309.71-81
Devanāgarī

किं ते धनेन किं बन्धुभिस् ते; किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि ॥
आत्मानम् अन्विच्छ गुहां प्रविष्टं; पितामहास् ते क्व गताश् च सर्वे ॥
श्वःकार्यम् अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ॥
को हि तद् वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते ॥
अनुगम्य श्मशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः ॥
अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस् तथा ॥
नास्तिकान् निरनुक्रोशान् नरान् पापमतौ स्थितान् ॥
वामतः कुरु विश्रब्धं परं प्रेप्सुर् अतन्द्रितः ॥
एवम् अभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते ॥
सुमहद् धैर्यम् आलम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु ॥
अथेमं दर्शनोपायं सम्यग् यो वेत्ति मानवः ॥
सम्यक् स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखम् एधते ॥
न देहभेदे मरणं विजानतां; न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि ॥
धर्मं हि यो वर्धयते स पण्डितो; य एव धर्माच् च्यवते स मुह्यति ॥
प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः; फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि ॥
निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते; त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः ॥
सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥
तथात्मानं समादध्याद् भ्रश्येत न पुनर् यथा ॥
यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी ॥
तम् आहुः पुण्यकर्माणम् अशोच्यं मित्रबान्धवैः ॥
यस्य नोपहता बुद्धिर् निश्चयेष्व् अवलम्बते ॥
स्वर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद् भयम् ॥

Transliteration (IAST)

kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhis te; kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi ||
ātmānam anviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahās te kva gatāś ca sarve ||
śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam ||
ko hi tad veda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate ||
anugamya śmaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥ ||
agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdas tathā ||
nāstikān niranukrośān narān pāpamatau sthitān ||
vāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ prepsur atandritaḥ ||
evam abhyāhate loke kālenopanipīḍite ||
sumahad dhairyam ālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru ||
athemaṃ darśanopāyaṃ samyag yo vetti mānavaḥ ||
samyak sa dharmaṃ kṛtveha paratra sukham edhate ||
na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ; na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi ||
dharmaṃ hi yo vardhayate sa paṇḍito; ya eva dharmāc cyavate sa muhyati ||
prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ; phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhi ||
nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate; triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ ||
sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham ||
tathātmānaṃ samādadhyād bhraśyeta na punar yathā ||
yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī ||
tam āhuḥ puṇyakarmāṇam aśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ ||
yasya nopahatā buddhir niścayeṣv avalambate ||
svarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahad bhayam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
किम् ते धनेनkim te dhanenaчто тебе богатство; зачем
किम् बन्धुभिः तेkim bandhubhiḥ teчто тебе родственники; связи
किम् ते पुत्रैः पुत्रकkim te putraiḥ putrakaчто тебе сыновья, сынок; дети
यः मरिष्यसिyaḥ mariṣyasiты ведь умрёшь; смертен
आत्मानम् अन्विच्छātmānam anvicchaАтман ищи; найди себя
गुहाम् प्रविष्टम्guhām praviṣṭamвошедший в пещеру; сердце
पितामहाः तेpitāmahāḥ teтвои праотцы; предки
क्व गताः च सर्वेkva gatāḥ ca sarveкуда ушли все; где они
श्वः कार्यम् अद्य कुर्वीतśvaḥ kāryam adya kurvītaзавтрашнее дело сегодня пусть делает; совершит
पूर्वाह्णे च अपराह्णिकम्pūrvāhṇe ca aparāhṇikamи послеобеденное утром; заранее
कः हि तत् वेदkaḥ hi tat vedaкто ведь это знает; кто знает
कस्य अद्य मृत्यु सेनाkasya adya mṛtyu senāк кому сегодня войско смерти; армия
निवेक्ष्यतेnivekṣyateвойдёт; расположится
अनुगम्य श्मशान अन्तम्anugamya śmaśāna antamсопроводив до края кладбища; крематория
निवर्तन्ति इह बान्धवाःnivartanti iha bāndhavāḥвозвращаются здесь родственники; родные
अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषम्agnau prakṣipya puruṣamбросив человека в огонь; тело
ज्ञातयः सुहृदः तथाjñātayaḥ suhṛdaḥ tathāродичи и друзья также; близкие
नास्तिकान् निरनुक्रोशान्nāstikān niranukrośānбезбожников, лишённых сострадания; милости
नरान् पाप मतौ स्थितान्narān pāpa matau sthitānлюдей, стоящих в греховном мнении; дурном
वामतः कुरु विश्रब्धम्vāmataḥ kuru viśrabdhamотставь влево спокойно; отстрани
परम् प्रेप्सुः अतन्द्रितःparam prepsuḥ atandritaḥжелая высшего, неутомимый; бдительный
एवम् अभ्याहते लोकेevam abhyāhate lokeв таком поражённом мире; ударенном
कालेन उपनिपीडितेkālena upanipīḍiteвременем придавленном; сжатом
सुमहत् धैर्यम् आलम्ब्यsumahat dhairyam ālambyaвзяв великое мужество; стойкость
धर्मम् सर्व आत्मना कुरुdharmam sarva ātmanā kuruдхарму всей душой совершай; исполняй
अथ इमम् दर्शन उपायम्atha imam darśana upāyamи этот способ видения; понимания
सम्यक् यः वेत्ति मानवःsamyak yaḥ vetti mānavaḥкто правильно знает, человек; постигает
सम्यक् सः धर्मम् कृत्वा इहsamyak saḥ dharmam kṛtvā ihaтот, правильно совершив дхарму здесь; в мире
परत्र सुखम् एधतेparatra sukham edhateтам возрастает в счастье; после смерти
न देह भेदे मरणम्na deha bhede maraṇamпри распаде тела нет смерти; для знающих
विजानताम्vijānatāmу познающих; мудрых
न च प्रणाशःna ca praṇāśaḥи нет уничтожения; гибели
सु अनुपालिते पथिsu anupālite pathiна хорошо соблюдённом пути; своём
धर्मम् हि यः वर्धयतेdharmam hi yaḥ vardhayateведь кто увеличивает дхарму; растит
सः पण्डितःsaḥ paṇḍitaḥтот мудрец; учёный
यः एव धर्मात् च्यवतेyaḥ eva dharmāt cyavateа кто сходит с дхармы; падает
सः मुह्यतिsaḥ muhyatiтот заблуждается; омрачается
प्रयुक्तयोः कर्म पथिprayuktayoḥ karma pathiна пути применённых действий; кармы
स्वकर्मणोःsvakarmaṇoḥсобственных карм; дел
फलम् प्रयोक्ता लभतेphalam prayoktā labhateисполнитель получает плод; результат
यथा विधिyathā vidhiпо правилу; как положено
निहीन कर्मा निरयम् प्रपद्यतेnihīna karmā nirayam prapadyateнизкодейственный идёт в ад; попадает
त्रिविष्टपम् गच्छतिtriviṣṭapam gacchatiна небо идёт; в Тривиштапу
धर्म पारगःdharma pāragaḥперешедший дхарму до конца; знаток
सोपान भूतम् स्वर्गस्यsopāna bhūtam svargasyaставшее лестницей неба; ступенью
मानुष्यम् प्राप्य दुर्लभम्mānuṣyam prāpya durlabhamполучив труднодоступное человеческое рождение; человечность
तथा आत्मानम् समादध्यात्tathā ātmānam samādadhyātтак пусть сосредоточит себя; атман
भ्रश्येत न पुनः यथाbhraśyeta na punaḥ yathāчтобы снова не пасть; не сорваться
यस्य न उत्क्रामति मतिःyasya na utkrāmati matiḥчей разум не отклоняется; не отходит
स्वर्ग मार्ग अनुसारिणीsvarga mārga anusāriṇīследующий пути неба; высшему пути
तम् आहुः पुण्य कर्माणम्tam āhuḥ puṇya karmāṇamтого называют благодетельным; совершившим заслугу
अशोच्यम् मित्र बान्धवैःaśocyam mitra bāndhavaiḥнеоплакиваемым друзьями и родными; близкими
यस्य न उपहता बुद्धिःyasya na upahatā buddhiḥчей разум не поражён; не повреждён
निश्चयेषु अवलम्बतेniścayeṣu avalambateопирается на твёрдые решения; убеждения
स्वर्गे कृत अवकाशस्यsvarge kṛta avakāśasyaдля получившего место на небе; пространство
तस्य न अस्ति महत् भयम्tasya na asti mahat bhayamу него нет великого страха; опасности
Translation

«Что тебе богатство, что родственники, что сыновья, сынок, если ты умрёшь? Ищи Атман, вошедший в пещеру сердца. Где все твои праотцы, куда они ушли? Завтрашнее дело делай сегодня, а послеобеденное - утром: кто знает, к кому сегодня подойдёт войско смерти? Родственники, родичи и друзья сопровождают человека только до края кладбища; бросив его в огонь, они возвращаются. Безбожников, лишённых сострадания и стоящих в греховном мнении, спокойно отстрани, если неутомимо желаешь высшего. В мире, поражённом и придавленном временем, возьми великое мужество и всей душой совершай дхарму. Кто правильно знает этот способ видения, тот, правильно совершив дхарму здесь, возрастает в счастье там. Для знающих распад тела не есть смерть, и на хорошо соблюдённом пути нет уничтожения. Мудр тот, кто увеличивает дхарму; кто сходит с дхармы, тот заблуждается. На пути собственных действий исполнитель получает плод по правилу: низкодейственный идёт в ад, а перешедший дхарму до конца - на небо. Получив труднодоступное человеческое рождение, ставшее лестницей к небу, нужно так сосредоточить себя, чтобы снова не пасть. Чей разум не отклоняется от пути неба, того называют совершившим заслугу и не заслуживающим плача друзей и родных. Чей разум не повреждён и опирается на твёрдое решение, тот, получив место на небе, не имеет великого страха».

Version

6d55c4bca4f0 · published Jun 21, 2026, 9:17:54 AM UTC

Available inRU

Page between verses with