कृतः पुरुषकारस् तु दैवम् एवानुवर्तते ॥
न दैवम् अकृते किं चित् कस्य चिद् दातुम् अर्हति ॥
यदा स्थानान्य् अनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्व् अपि ॥
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापयिष्यति ॥
न दैवतानि लोके ऽस्मिन् व्यापारं यान्ति कस्य चित् ॥
व्यासङ्गं जनयन्त्य् उग्रम् आत्माभिभवशङ्कया ॥
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः ॥
कस्य वाचा ह्य् अदैवं स्याद् यतो दैवं प्रवर्तते ॥
कथं चास्य समुत्पत्तिर् यथा दैवं प्रवर्तते ॥
एवं त्रिदशलोके ऽपि प्राप्यन्ते बहवश् छलाः ॥
kṛtaḥ puruṣakāras tu daivam evānuvartate ||
na daivam akṛte kiṃ cit kasya cid dātum arhati ||
yadā sthānāny anityāni dṛśyante daivateṣv api ||
kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyate sthāpayiṣyati ||
na daivatāni loke 'smin vyāpāraṃ yānti kasya cit ||
vyāsaṅgaṃ janayanty ugram ātmābhibhavaśaṅkayā ||
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ ||
kasya vācā hy adaivaṃ syād yato daivaṃ pravartate ||
kathaṃ cāsya samutpattir yathā daivaṃ pravartate ||
evaṃ tridaśaloke 'pi prāpyante bahavaś chalāḥ ||
«Совершённому человеческому усилию и судьба следует; судьба же бездеятельному ничего никому дать не может. Когда даже у богов видятся непостоянные положения — как без деяния судьба устоит или что-либо утвердит? Не вмешиваются божества в этом мире в чьи-либо дела на помощь, но рождают свирепую вражду из страха быть превзойдёнными. У риши и богов всегда бывает раздор; чьим же словом было бы нечто вне судьбы — и откуда сама судьба исходит? И каково возникновение её, как судьба проявляется, — так и в мире богов обретаются многие превратности».
27f690c9f0b6 · published Jun 20, 2026, 7:25:00 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Брахма доводит мысль до предела: судьба не самостоятельна, она лишь следует за деянием и праздному не даёт ничего. Даже положения богов непостоянны — значит, и они подвластны закону действия, а не наоборот. Знаменательно трезвое, почти горькое замечание: боги не спешат на помощь восходящим подвижникам, скорее ревнуют их. Так развеивается наивное упование на небесное заступничество помимо собственного труда: опора человека — в его деянии, а не в благосклонности высших.