Nārada Purāṇa
Vyākaraṇa: the mouth of the Veda52.13-24
545 / 1701
LinuxTurn pages
Nārada Purāṇa · 52.13-24

Sanandana

Devanāgarī

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता ॥ चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः
तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे ॥ काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि
स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः ॥ निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके
स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके ॥ हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि
न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका ॥ एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु ॥ भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः
तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः ॥ मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम्
त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः ॥ ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु
नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् ॥ मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि
भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः ॥ लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा
मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः ॥ विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने
लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति ॥ स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः
भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः ॥ सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम्

Transliteration (IAST)

namaḥsvastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā || caturthī caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ
tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṃ'ge viśeṣaṇe || kāle bhāve saptamī syādetairyoge ca ṣaṣṭhyapi
svāmīśvarodhipatibhiḥ sākṣidāyādasūtakaiḥ || nirdhāraṇe dve vibhaktī ṣaṣṭī hetuprayogake
smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake || hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛtikarmaṇi kartari
na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭī niṣṭādipratipādikā || etā vai dvividhā jñeyāḥ subādiṣu vibhaktiṣu || bhūvādiṣu tiṅateṣu lakārā daśa vai smṛtāḥ
tipta saṃtīti prathamo madhyamaḥ sipthasthottamaḥ || mivvasmasaḥ parasmai tu pādānāṃ cā mapanedam
ta āteṃ'te prathamo madhvaḥ se āthe dhve tathottamaḥ || e vahe maha ādeśā jñeyā hyanye liṅādiṣu
nāmni prayujyamāne tu prathamaḥ puruṣo bhavet || madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo'smadi
bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ || laḍīrito vartamāne bhūte'nadyatane tathā
māsmayoge ca laṅ vācyo loḍāśiṣi ca dhātutaḥ || vidhyādau syādāśiṣi ca liṅito dvividho mune
liḍatīte parokṣe syāt śvastane luṅ bhaviṣyati || syādanadyatane lṛṭū ca bhaviṣyati tu dhātutaḥ
bhūte luṅ tipasyapau ca kriyāyāṃ lṛṅ prakīrtitaḥ || siddhodāharaṇaṃ viddhi saṃhitādipuraḥ saram

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योगnamaḥsvastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyogaпри соединении с «намах», «свасти», «свадха», «сваха», «алам», «вашат»
ईरिताīritāназвана
चतुर्थीcaturthīчетвёртая
चैवcaivaи
तादर्थ्येtādarthyeпри цели
तुमर्थाद्भाववाचिनःtumarthādbhāvavācinaḥот значения «тум», выражающего состояние
तृतीयाtṛtīyāтретья
सहयोगेsahayogeпри соединении с «саха»
स्यात्कुत्सितेंऽगेsyātkutsiteṃ'geда будет; при порицаемом члене
विशेषणेviśeṣaṇeпри определении
कालेkāleпри времени
भावेbhāveпри состоянии
सप्तमीsaptamīседьмая
स्यादेतैर्योगेsyādetairyogeда будет; при соединении с этими
caи
षष्ठ्यपिṣaṣṭhyapiи шестая
स्वामीश्वरोधिपतिभिःsvāmīśvarodhipatibhiḥс «свами», «ишвара», «адхипати»
साक्षिदायादसूतकैःsākṣidāyādasūtakaiḥс «сакши», «дайада», «сута»
निर्धारणेnirdhāraṇeпри выделении
द्वेdveдва
विभक्तीvibhaktīпадежа
षष्टीṣaṣṭīшестая
हेतुप्रयोगकेhetuprayogakeпри употреблении причины
स्मृत्यर्थकर्मणिsmṛtyarthakarmaṇiпри деле в значении памятования
तथाtathāтак же
करोतेःkaroteḥу «кри»
प्रतियत्नकेpratiyatnakeпри обновлении
हिंसार्थानांhiṃsārthānāṃглаголов насилия
प्रयोगेprayogeпри употреблении
caи
कृतिकर्मणिkṛtikarmaṇiпри деле с «крит»
कर्तरिkartariу деятеля
naне
कर्तृकर्मणोःkartṛkarmaṇoḥу деятеля и дела
षष्टीṣaṣṭīшестая
निष्टादिप्रतिपादिकाniṣṭādipratipādikāпри «ништхе» и прочих основах
एताetāэти
वैvaiименно
द्विविधाdvividhāдвоякими
ज्ञेयाःjñeyāḥдолжны быть знаемы
सुबादिषुsubādiṣuв «су» и прочих
विभक्तिषुvibhaktiṣuпадежах
भूवादिषुbhūvādiṣuв «бху» и прочих
तिङतेषुtiṅateṣuна «тин» оканчивающихся
लकाराlakārāлакары
दशdaśaдесять
वैvaiименно
स्मृताःsmṛtāḥпризнаны
तिप्तtipta«тип, тас»
संतीतिsaṃtīti«анти» — так
प्रथमोprathamoпервое
मध्यमःmadhyamaḥсреднее
सिप्थस्थोत्तमःsipthasthottamaḥ«си, тхас, тха»; высшее
मिव्वस्मसःmivvasmasaḥ«ми, вас, мас»
परस्मैparasmaiдля парасмай
तुtuже
पादानांpādānāṃпады
चाи
मपनेदम्mapanedamизложено это
ta«та
आतेंऽतेāteṃ'teатам, анта»
प्रथमोprathamoпервое
मध्वःmadhvaḥсреднее
सेse«се
आथेātheатхе
ध्वेdhveдхве»
तथोत्तमःtathottamaḥтак же высшее
e«э
वहेvaheвахе
महmahaмахе»
आदेशाādeśāзамены
ज्ञेयाjñeyāдолжны быть знаемы
ह्यन्येhyanyeведь иные
लिङादिषुliṅādiṣuв «лин» и прочих
नाम्निnāmniпри имени
प्रयुज्यमानेprayujyamāneупотребляемом
तुtuже
प्रथमःprathamaḥпервое
पुरुषोpuruṣoлицо
भवेत्bhavetбывает
मध्यमोmadhyamoсреднее
युष्मदिyuṣmadiпри «юшмад»
प्रोक्तproktaназвано
उत्तमःuttamaḥвысшее
पुरुषोऽस्मदिpuruṣo'smadiлицо при «асмад»
भूवाद्याbhūvādyā«бху» и прочие
धातवःdhātavaḥкорни
प्रोक्ताःproktāḥназваны
सनाद्यन्तास्तथाsanādyantāstathāи на «сан» и прочее оканчивающиеся
ततःtataḥзатем
लडीरितोlaḍīrito«лат» изречён
वर्तमानेvartamāneпри настоящем
भूतेऽनद्यतनेbhūte'nadyataneпри прошедшем не сегодняшнем
तथाtathāтак же
मास्मयोगेmāsmayogeпри соединении с «ма» и «сма»
caи
लङ्laṅ«лан»
वाच्योvācyoдолжно называть
लोडाशिषिloḍāśiṣi«лот»; при благословении
caи
धातुतःdhātutaḥот корня
विध्यादौvidhyādauпри уставе и прочем
स्यादाशिषिsyādāśiṣiда будет; при благословении
caи
लिङितोliṅito«лин»
द्विविधोdvividhoдвоякий
मुनेmuneо муни
लिडतीतेliḍatīte«лит» при прошедшем
परोक्षेparokṣeскрытом от глаз
स्यात्syātда будет
श्वस्तनेśvastaneпри завтрашнем
लुङ्luṅ«лут»
भविष्यतिbhaviṣyatiбудущем
स्यादनद्यतनेsyādanadyataneда будет при не сегодняшнем
लृटूlṛṭū«лрит»
caи
भविष्यतिbhaviṣyatiпри будущем
तुtuже
धातुतःdhātutaḥот корня
भूतेbhūteпри прошедшем
लुङ्luṅ«лун»
तिपस्यपौtipasyapau«тип» и «ас»
caи
क्रियायांkriyāyāṃпри действии
लृङ्lṛṅ«лрин»
प्रकीर्तितःprakīrtitaḥвозвещён
सिद्धोदाहरणंsiddhodāharaṇaṃготовый пример
विद्धिviddhiзнай
संहितादिपुरःsaṃhitādipuraḥначиная с самхиты
सरम्saramвпереди
Translation

Санандана: «При соединении с „намах“, „свасти“, „свадха“, „сваха“, „алам“, „вашат“ названа четвёртая; и четвёртая при цели — от значения „тум“, выражающего состояние. Третья да будет при соединении с „саха“; при порицаемом члене, при определении, при времени и при состоянии да будет седьмая; при соединении же с этими бывает и шестая — со „свами“, „ишвара“, „адхипати“, „сакши“, „дайада“, „сута“. При выделении — два падежа; шестая — при употреблении причины, при деле в значении памятования, так же у „кри“ в значении обновления, при употреблении глаголов насилия и при деле с „крит“ у деятеля. Не бывает шестая у деятеля и дела при „ништхе“ и прочих основах. Эти должны быть знаемы двоякими — в падежах „су“ и прочих; а в оканчивающихся на „тин“, от корней „бху“ и прочих, признано десять лакар. „Тип, тас, анти“ — первое лицо, среднее — „си, тхас, тха“, высшее — „ми, вас, мас“: это изложено для парасмайпады. „Та, атам, анта“ — первое, среднее — „се, атхе, дхве“, так же высшее — „э, вахе, махе“; а иные замены должно знать в „лин“ и прочих. При употребляемом имени бывает первое лицо, при „юшмад“ названо среднее, а при „асмад“ — высшее лицо. „Бху“ и прочие названы корнями, а также оканчивающиеся на „сан“ и прочее. Затем „лат“ изречён при настоящем; „лан“ должно называть при прошедшем не сегодняшнем и при соединении с „ма“ и „сма“; „лот“ — при повелении, и от корня при уставе и прочем; а при благословении „лин“ двоякий, о муни. „Лит“ да будет при прошедшем, скрытом от глаз; „лут“ — при завтрашнем будущем; „лрит“ — при не сегодняшнем и при будущем от корня; „лун“ — при прошедшем; и „лрин“ возвещён при действии. Готовый пример знай, начиная с самхиты».

Version

2bdf53106660 · published Sep 5, 2026, 5:19:05 AM UTC

Available inRU

Page between verses with