Nārada Purāṇa
Nirukta: where words come from53.23-33
554 / 1701
LinuxTurn pages
Nārada Purāṇa · 53.23-33

Sanandana

Devanāgarī

धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः ॥ अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः ॥ द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः ॥ क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः ॥ द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः ॥ ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः ॥ अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात्
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी ॥ सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत्
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् ॥ स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः ॥ अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः ॥ हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः ॥ परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा

Transliteration (IAST)

dhiṇyādayo'nudātteto daśa proktā hi śābdikaiḥ || aṇādayopyudāttetaḥ saptaviṃśatidhātavaḥ
amādayaḥ samuddiṣṭāścatursriṃśaddhiśābdikaiḥ || dvisaptatimitā mavyamukhāścodāttabaṃdhanā
svāriteddhāvudhātustu eka eva prakīrtitaḥ || kṣudhādayo'nudātteto dviṣapaṃcāśadudāhṛtāḥ
ghuṣirādyā udāttato'ṣṭāśītirdhātavo matāḥ || dyutādyā anudātteto dvāviṃśatirato matāḥ
ṣitasrayodaśa ghaṭādiṣvenudatteta īritaḥ || tato jvaladudātteto dvipaṃcāśanmitāstathā
svaritedrājṛsaṃprokta stanahebhrājṛtasrayaḥ || anudātteta akhyātā bhādyutāttā itaḥ syamāt
saho'nudāttedekastu ramaiko'pyātmanaipadī || sadasraya udāttetaḥ kucādvedā udātta it
svaritetaḥ pañcatriṃśaddhikkādyāśca tataḥ param || svaritecchiñbhṛñādyāścatvāra svaritettataḥ
dheṭaḥ parasmaipadinaḥ ṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥ || aṣṭādaśa smiṅādyāstu āmanepadino matāḥ
tatasrayo'nudāttetaḥ pūṅādyāḥ parikīrtitāḥ || hṛparasmaipadī cātmanebhāṣāstu gupātrayaḥ
rabhadyabdayanudātteto ñikṣvidotātta inmataḥ || parasmaipadinaḥ paṃca daśa skaṃmbhvādayastathā

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
धिण्यादयोऽनुदात्तेतोdhiṇyādayo'nudātteto«дхин» и прочие с анудаттовым «ит»
दशdaśaдесять
प्रोक्ताproktāназваны
हिhiведь
शाब्दिकैःśābdikaiḥзнатоками слова
अणादयोप्युदात्तेतःaṇādayopyudāttetaḥи «ан» и прочие с удаттовым «ит»
सप्तविंशतिधातवःsaptaviṃśatidhātavaḥдвадцать семь корней
अमादयःamādayaḥ«ам» и прочие
समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैःsamuddiṣṭāścatursriṃśaddhiśābdikaiḥуказаны — тридцать четыре — знатоками слова
द्विसप्ततिमिताdvisaptatimitāчислом семьдесят два
मव्यमुखाश्चोदात्तबंधनाmavyamukhāścodāttabaṃdhanāи начинающиеся с «мавья», с удаттовой связью
स्वारितेद्धावुधातुस्तुsvāriteddhāvudhātustuсо свариттовым «ит» корень «дхав» же
एकekaодин
एवevaименно
प्रकीर्तितःprakīrtitaḥвозвещён
क्षुधादयोऽनुदात्तेतोkṣudhādayo'nudātteto«кшудх» и прочие с анудаттовым «ит»
द्विषपंचाशदुदाहृताःdviṣapaṃcāśadudāhṛtāḥназваны числом пятьдесят два
घुषिराद्याghuṣirādyā«гхуши» и прочие
उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवोudāttato'ṣṭāśītirdhātavoс удаттовым — восемьдесят восемь корней
मताःmatāḥпризнаны
द्युताद्याdyutādyā«дьют» и прочие
अनुदात्तेतोanudāttetoс анудаттовым «ит»
द्वाविंशतिरतोdvāviṃśatiratoдвадцать два отсюда
मताःmatāḥпризнаны
षितस्रयोदशṣitasrayodaśaс «шит» — тринадцать
घटादिष्वेनुदत्तेतghaṭādiṣvenudattetaв «гхат» и прочих с анудаттовым «ит»
ईरितःīritaḥназван
ततोtatoзатем
ज्वलदुदात्तेतोjvaladudātteto«джвал» с удаттовым «ит»
द्विपंचाशन्मितास्तथाdvipaṃcāśanmitāstathāчислом пятьдесят два так же
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्तsvaritedrājṛsaṃproktaсо свариттовым «ит» — «раджри» назван
स्तनहेभ्राजृतस्रयःstanahebhrājṛtasrayaḥ«стан», «ах», «бхраджри» — трое
अनुदात्तेतanudāttetaс анудаттовым «ит»
अख्याताakhyātāназваны
भाद्युतात्ताbhādyutāttā«бха» и прочие с удаттовым
इतःitaḥотсюда
स्यमात्syamātот «сьям»
सहोऽनुदात्तेदेकस्तुsaho'nudāttedekastu«сах» с анудаттовым «ит» — один же
रमैकोऽप्यात्मनैपदीramaiko'pyātmanaipadī«рам» — один, атманепадный
सदस्रयsadasraya«сад» — трое
उदात्तेतःudāttetaḥс удаттовым «ит»
कुचाद्वेदाkucādvedāот «куч» — четыре
उदात्तudāttaс удаттовым
इत्it«ит»
स्वरितेतःsvaritetaḥсо свариттовым «ит»
पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्चpañcatriṃśaddhikkādyāścaтридцать пять, «хикк» и прочие
ततःtataḥзатем
परम्paramдалее
स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वारsvaritecchiñbhṛñādyāścatvāraсо свариттовым «ит» — «чхин», «бхрин» и прочие, четыре
स्वरितेत्ततःsvaritettataḥсо свариттовым «ит» затем
धेटःdheṭaḥот «дхет»
परस्मैपदिनःparasmaipadinaḥпарасмайпадные
षट्चत्वारिंशदुदीरिताःṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥсорок шесть названы
अष्टादशaṣṭādaśaвосемнадцать
स्मिङाद्यास्तुsmiṅādyāstu«смин» и прочие же
आमनेपदिनोāmanepadinoатманепадные
मताःmatāḥпризнаны
ततस्रयोऽनुदात्तेतःtatasrayo'nudāttetaḥзатем трое с анудаттовым «ит»
पूङाद्याःpūṅādyāḥ«пун» и прочие
परिकीर्तिताःparikīrtitāḥвозвещены
हृपरस्मैपदीhṛparasmaipadī«хри» парасмайпадный
चात्मनेभाषास्तुcātmanebhāṣāstuи атманепадные же
गुपात्रयःgupātrayaḥ«гуп» и прочие — трое
रभद्यब्दयनुदात्तेतोrabhadyabdayanudātteto«рабх» и прочие с анудаттовым «ит»
ञिक्ष्विदोतात्तñikṣvidotātta«ни», «кшвид» с удаттовым
इन्मतःinmataḥ«ит» признан
परस्मैपदिनःparasmaipadinaḥпарасмайпадные
पंचpaṃcaпять
दशdaśaдесять
स्कंम्भ्वादयस्तथाskaṃmbhvādayastathā«скамбх» и прочие так же
Translation

Санандана: «„Дхин“ и прочие с анудаттовым „ит“ названы знатоками слова числом десять; и „ан“ и прочие с удаттовым „ит“ — двадцать семь корней; „ам“ и прочие указаны знатоками слова числом тридцать четыре; и начинающиеся с „мавья“, с удаттовой связью, — числом семьдесят два. Со свариттовым „ит“ возвещён один только корень „дхав“. „Кшудх“ и прочие с анудаттовым „ит“ названы числом пятьдесят два; „гхуши“ и прочие с удаттовым признаны числом восемьдесят восемь; „дьют“ и прочие с анудаттовым „ит“ признаны числом двадцать два; с „шит“ — тринадцать; в „гхат“ и прочих назван с анудаттовым „ит“; затем „джвал“ с удаттовым „ит“ — числом пятьдесят два. Со свариттовым „ит“ назван „раджри“; „стан“, „ах“, „бхраджри“ — трое с анудаттовым „ит“; „бха“ и прочие с удаттовым — отсюда, от „сьям“. „Сах“ с анудаттовым „ит“ — один; „рам“ — один, атманепадный; „сад“ — трое с удаттовым „ит“; от „куч“ — четыре с удаттовым „ит“; со свариттовым „ит“ — тридцать пять, „хикк“ и прочие; затем далее со свариттовым „ит“ — „чхин“, „бхрин“ и прочие, четыре. Затем от „дхет“ названы сорок шесть парасмайпадных; восемнадцать — „смин“ и прочие — признаны атманепадными; затем возвещены трое с анудаттовым „ит“ — „пун“ и прочие; „хри“ парасмайпадный, и атманепадные — „гуп“ и прочие, трое; „рабх“ и прочие с анудаттовым „ит“; „ни“, „кшвид“ с удаттовым „ит“ признан; парасмайпадных пятнадцать — „скамбх“ и прочие».

Version

fb8bdfa42925 · published Sep 5, 2026, 5:26:58 AM UTC

Available inRU

Page between verses with