Sanandana
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर ॥ द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः ॥ परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः ॥ चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम्
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने ॥ चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च ॥ पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः ॥ धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम्
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः ॥ धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः ॥ स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम्
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः ॥ सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः ॥ एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद ॥ संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः ॥ वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः
parasmaipadinaḥ proktāścatvāro'pi munīśvara || dvāviṃśatirudāttetaḥ kudhādyā dhātavo matāḥ
vṛṅṅātmanepadī dhātuḥ rśrathādyāścaikaviṃśatiḥ || parasmaipadinaścātha svaritedgraha eva ca
kryādikeṣu dvipaṃcāśaddhātavaḥ kīrtitā budhaiḥ || curādyā dhātavo ñyaṃtā ṣaṭrtriṃśadadhikaḥ śatam
cityādyaṣṭādaśākhyātā ātmanepadino mune || carcādyā ādhṛṣīyāstu pyaṃtā vā parikīrtitāḥ
adaṃtā dhātavaścaiva catvāriṃśattathāṣṭaṃ ca || padādyāstu daśa proktā dhātavo hyātmanepade
sūtrādyā aṣṭa cāpyatra ñyantā proktā manīṣibhiḥ || dhātvarthe prātipadikādvahulaṃ ceṣṭavanmatam
tatkaroti tadācaṣṭe hetumatyapi ṇirmataḥ || dhātvarthe kartṛkaraṇāñcitrādyāścāpi dhātavaḥ
aṣṭa saṃgrāma ākhyāto'nudāttecchabdikairbudhaiḥ || stomādyāḥ ṣoḍaśa tathā aṃdatasyaṃ nidarśanam
tathā bāhulakādanye sautralaukikavaidikāḥ || sarve sarvagaṇīyāśca tathānekārthavācinaḥ
sanādyaṃtā dhātavaśca tathā vai nāmadhātavaḥ || evamānaṃtyamudbhāvyaṃ dhātūnāmiha nārada || saṃkṣepo'yaṃ samuddiṣṭo vistarastatra tatra ca
ūdṛdaṃtairyauti rukṣṇuśūṅsnunukṣuściḍīṅśribhiḥ || vṛṅvṛñbhyāṃ ca vinaikāco'jaṃteṣu nihatāḥ smṛtāḥ
Санандана: «Названы и четверо парасмайпадных, о владыка муни; двадцать два с удаттовым „ит“ — „кудх“ и прочие корни — признаны. „Врин“ — атманепадный корень; и „шратх“ и прочие — двадцать один — парасмайпадные; и со свариттовым „ит“ — „грах“. В „кри“ и прочих названы мудрыми пятьдесят два корня. „Чур“ и прочие корни, оканчивающиеся на „ни“, — сто с тридцатью шестью сверх; „чити“ и прочие — восемнадцать — названы атманепадными, о муни; „чарч“ и прочие, до „дхриши“, оканчивающиеся на „пи“, возвещены; и корни, оканчивающиеся на „а“, — сорок и восемь; „пад“ и прочие — десять корней — названы в атманепаде; и „сутра“ и прочие — восемь, оканчивающиеся на „ни“, — названы здесь разумными. В значении корня от основы — многообразно, как признано желаемым: „то делает“, „то называет“, и при причинности признан „ни“; в значении корня от деятеля и орудия — и „читра“ и прочие корни, восемь; „санграма“ назван с анудаттовым „ит“ мудрыми знатоками слова; „стома“ и прочие — шестнадцать; так же „андатасьям“ — пример. Так же от многообразия иные — сутренные, мирские и ведийские, все и относящиеся ко всем разрядам, так же многозначные, и корни, оканчивающиеся на „сан“ и прочее, и именные корни. Так должна быть явлена здесь бесконечность корней, о Нарада; это указано сокращённо, а подробность — там и там. С оканчивающимися на „у“ и „ри“ — „яути“, с „рук“, „кшну“, „шун“, „сну“, „ну“, „кшу“, „чидин“, „шри“ и с „врин“ и „врин“, кроме односложных, — среди оканчивающихся на гласный признаны сниженными».
6d928ebbeecc · published Sep 5, 2026, 5:26:58 AM UTC
Available inRUPage between verses with
«Бесконечность корней» названа прямо: свод не притязает на полноту, он лишь показывает, где искать. Сокращение честно объявлено сокращением.
Отдельно названы корни именные — образованные от имён. Язык умеет делать глагол из чего угодно, и это учтено.
Разделены сутренные, мирские и ведийские: одни живут в правилах, другие в разговоре, третьи в гимнах. Три слоя речи различены, а не смешаны.