Nārada Purāṇa
Nirukta: where words come from53.67-77
558 / 1701
LinuxTurn pages
Nārada Purāṇa · 53.67-77

Sanandana

Devanāgarī

परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर ॥ द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः ॥ परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः ॥ चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम्
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने ॥ चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च ॥ पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः ॥ धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम्
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः ॥ धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः ॥ स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम्
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः ॥ सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः ॥ एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद ॥ संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः ॥ वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः

Transliteration (IAST)

parasmaipadinaḥ proktāścatvāro'pi munīśvara || dvāviṃśatirudāttetaḥ kudhādyā dhātavo matāḥ
vṛṅṅātmanepadī dhātuḥ rśrathādyāścaikaviṃśatiḥ || parasmaipadinaścātha svaritedgraha eva ca
kryādikeṣu dvipaṃcāśaddhātavaḥ kīrtitā budhaiḥ || curādyā dhātavo ñyaṃtā ṣaṭrtriṃśadadhikaḥ śatam
cityādyaṣṭādaśākhyātā ātmanepadino mune || carcādyā ādhṛṣīyāstu pyaṃtā vā parikīrtitāḥ
adaṃtā dhātavaścaiva catvāriṃśattathāṣṭaṃ ca || padādyāstu daśa proktā dhātavo hyātmanepade
sūtrādyā aṣṭa cāpyatra ñyantā proktā manīṣibhiḥ || dhātvarthe prātipadikādvahulaṃ ceṣṭavanmatam
tatkaroti tadācaṣṭe hetumatyapi ṇirmataḥ || dhātvarthe kartṛkaraṇāñcitrādyāścāpi dhātavaḥ
aṣṭa saṃgrāma ākhyāto'nudāttecchabdikairbudhaiḥ || stomādyāḥ ṣoḍaśa tathā aṃdatasyaṃ nidarśanam
tathā bāhulakādanye sautralaukikavaidikāḥ || sarve sarvagaṇīyāśca tathānekārthavācinaḥ
sanādyaṃtā dhātavaśca tathā vai nāmadhātavaḥ || evamānaṃtyamudbhāvyaṃ dhātūnāmiha nārada || saṃkṣepo'yaṃ samuddiṣṭo vistarastatra tatra ca
ūdṛdaṃtairyauti rukṣṇuśūṅsnunukṣuściḍīṅśribhiḥ || vṛṅvṛñbhyāṃ ca vinaikāco'jaṃteṣu nihatāḥ smṛtāḥ

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
परस्मैपदिनःparasmaipadinaḥпарасмайпадные
प्रोक्ताश्चत्वारोऽपिproktāścatvāro'piназваны и четверо
मुनीश्वरmunīśvaraо владыка муни
द्वाविंशतिरुदात्तेतःdvāviṃśatirudāttetaḥдвадцать два с удаттовым «ит»
कुधाद्याkudhādyā«кудх» и прочие
धातवोdhātavoкорни
मताःmatāḥпризнаны
वृङ्ङात्मनेपदीvṛṅṅātmanepadī«врин» — атманепадный
धातुःdhātuḥкорень
र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिःrśrathādyāścaikaviṃśatiḥи «шратх» и прочие — двадцать один
परस्मैपदिनश्चाथparasmaipadinaścāthaи парасмайпадные затем
स्वरितेद्ग्रहsvaritedgrahaсо свариттовым «ит» — «грах»
एवevaименно
caи
क्र्यादिकेषुkryādikeṣuв «кри» и прочих
द्विपंचाशद्धातवःdvipaṃcāśaddhātavaḥпятьдесят два корня
कीर्तिताkīrtitāназваны
बुधैःbudhaiḥмудрыми
चुराद्याcurādyā«чур» и прочие
धातवोdhātavoкорни
ञ्यंताñyaṃtāна «ни» оканчивающиеся
षट्र्त्रिंशदधिकःṣaṭrtriṃśadadhikaḥс тридцатью шестью сверх
शतम्śatamсто
चित्याद्यष्टादशाख्याताcityādyaṣṭādaśākhyātā«чити» и прочие — восемнадцать названы
आत्मनेपदिनोātmanepadinoатманепадные
मुनेmuneо муни
चर्चाद्याcarcādyā«чарч» и прочие
आधृषीयास्तुādhṛṣīyāstuдо «дхриши» же
प्यंताpyaṃtāна «пи» оканчивающиеся
वाили
परिकीर्तिताःparikīrtitāḥвозвещены
अदंताadaṃtāна «а» оканчивающиеся
धातवश्चैवdhātavaścaivaи корни
चत्वारिंशत्तथाष्टंcatvāriṃśattathāṣṭaṃсорок и восемь так же
caи
पदाद्यास्तुpadādyāstu«пад» и прочие же
दशdaśaдесять
प्रोक्ताproktāназваны
धातवोdhātavoкорни
ह्यात्मनेपदेhyātmanepadeведь в атманепаде
सूत्राद्याsūtrādyā«сутра» и прочие
अष्टaṣṭaвосемь
चाप्यत्रcāpyatraи здесь
ञ्यन्ताñyantāна «ни» оканчивающиеся
प्रोक्ताproktāназваны
मनीषिभिःmanīṣibhiḥразумными
धात्वर्थेdhātvartheв значении корня
प्रातिपदिकाद्वहुलंprātipadikādvahulaṃот основы многообразно
चेष्टवन्मतम्ceṣṭavanmatamпризнано, как желаемое
तत्करोतिtatkaroti«то делает»
तदाचष्टेtadācaṣṭe«то называет»
हेतुमत्यपिhetumatyapiи при причинности
णिर्मतःṇirmataḥ«ни» признан
धात्वर्थेdhātvartheв значении корня
कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापिkartṛkaraṇāñcitrādyāścāpiот деятеля и орудия — и «читра» и прочие
धातवःdhātavaḥкорни
अष्टaṣṭaвосемь
संग्रामsaṃgrāma«санграма»
आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैःākhyāto'nudāttecchabdikairbudhaiḥназван с анудаттовым «ит» мудрыми знатоками слова
स्तोमाद्याःstomādyāḥ«стома» и прочие
षोडशṣoḍaśaшестнадцать
तथाtathāтак же
अंदतस्यंaṃdatasyaṃ«андатасьям»
निदर्शनम्nidarśanamпример
तथाtathāтак же
बाहुलकादन्येbāhulakādanyeот многообразия иные
सौत्रलौकिकवैदिकाःsautralaukikavaidikāḥсутренные, мирские и ведийские
सर्वेsarveвсе
सर्वगणीयाश्चsarvagaṇīyāścaи относящиеся ко всем разрядам
तथानेकार्थवाचिनःtathānekārthavācinaḥтак же многозначные
सनाद्यंताsanādyaṃtāна «сан» и прочее оканчивающиеся
धातवश्चdhātavaścaи корни
तथाtathāтак же
वैvaiименно
नामधातवःnāmadhātavaḥименные корни
एवमानंत्यमुद्भाव्यंevamānaṃtyamudbhāvyaṃтак бесконечность должна быть явлена
धातूनामिहdhātūnāmihaкорней здесь
नारदnāradaо Нарада
संक्षेपोऽयंsaṃkṣepo'yaṃэто сокращение
समुद्दिष्टोsamuddiṣṭoуказано
विस्तरस्तत्रvistarastatraподробность там
तत्रtatraи там
caи
ऊदृदंतैर्यौतिūdṛdaṃtairyautiс оканчивающимися на «у» и «ри» — «яути»
रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिःrukṣṇuśūṅsnunukṣuściḍīṅśribhiḥс «рук», «кшну», «шун», «сну», «ну», «кшу», «чидин», «шри»
वृङ्वृञ्भ्यांvṛṅvṛñbhyāṃс «врин» и «врин»
caи
विनैकाचोऽजंतेषुvinaikāco'jaṃteṣuкроме односложных — среди оканчивающихся на гласный
निहताःnihatāḥснижены
स्मृताःsmṛtāḥпризнаны
Translation

Санандана: «Названы и четверо парасмайпадных, о владыка муни; двадцать два с удаттовым „ит“ — „кудх“ и прочие корни — признаны. „Врин“ — атманепадный корень; и „шратх“ и прочие — двадцать один — парасмайпадные; и со свариттовым „ит“ — „грах“. В „кри“ и прочих названы мудрыми пятьдесят два корня. „Чур“ и прочие корни, оканчивающиеся на „ни“, — сто с тридцатью шестью сверх; „чити“ и прочие — восемнадцать — названы атманепадными, о муни; „чарч“ и прочие, до „дхриши“, оканчивающиеся на „пи“, возвещены; и корни, оканчивающиеся на „а“, — сорок и восемь; „пад“ и прочие — десять корней — названы в атманепаде; и „сутра“ и прочие — восемь, оканчивающиеся на „ни“, — названы здесь разумными. В значении корня от основы — многообразно, как признано желаемым: „то делает“, „то называет“, и при причинности признан „ни“; в значении корня от деятеля и орудия — и „читра“ и прочие корни, восемь; „санграма“ назван с анудаттовым „ит“ мудрыми знатоками слова; „стома“ и прочие — шестнадцать; так же „андатасьям“ — пример. Так же от многообразия иные — сутренные, мирские и ведийские, все и относящиеся ко всем разрядам, так же многозначные, и корни, оканчивающиеся на „сан“ и прочее, и именные корни. Так должна быть явлена здесь бесконечность корней, о Нарада; это указано сокращённо, а подробность — там и там. С оканчивающимися на „у“ и „ри“ — „яути“, с „рук“, „кшну“, „шун“, „сну“, „ну“, „кшу“, „чидин“, „шри“ и с „врин“ и „врин“, кроме односложных, — среди оканчивающихся на гласный признаны сниженными».

Version

6d928ebbeecc · published Sep 5, 2026, 5:26:58 AM UTC

Available inRU

Page between verses with