देवा ऊचुः
अवध्यः सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुरः । वामनं वपुरास्थाय त्रैलोक्याद्भ्रंशितस्त्वया
असुरः सुमहेष्वासो जंभ इत्यभिविश्रुतः । यज्ञ क्षोभकरः क्रूरस्त्वमरैर्विनिपातितः
एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते । अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन
तस्मात्त्वां देवदेवेश लोकार्थ ज्ञापयामहे । रक्षलोकांश्च देवांश्च शक्रं च महतो भयात्
भवत्प्रसादाद्वर्तते प्रजास्सर्वाश्चतुर्विधाः । स्वस्था भवंति मनुजा हव्यकव्यै दिवौकसः
लोका ह्येवं प्रवर्तंते अन्योन्यं च समाश्रिताः । त्वत्प्रभावान्निरुद्विग्नास्त्वयैव परिरक्षिताः
इदं हि समनुप्राप्तं लोकानां भयमुत्तमम् । जानीमो न च केनैते वध्यन्ते ब्राह्मणा निशि ।
ब्राह्मणेषु च क्षीणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति । त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोकास्सर्वे जगत्पते
विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिताः । विष्णुरुवाच विदितं मे सुरास्सर्व प्रजायाः क्षयकारणम्
भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः । कालकेया इति ख्याता गणाः परमदरुणाः
ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता । जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम्
ते प्रविश्योदधि धोरं नानाग्रहसमाकुलम् । उत्सादनार्थं लोकस्य रात्रौ घ्नंति मुनीनिह
न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्रांतर्हिता हि ते । समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्धिः परिचित्यताम्
एतच्छुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदाहृतम् । परमेष्ठिनमासाद्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः
तत्रापश्यन्हात्मानं वारुणं दीप्ततेजसम् । उपास्यमानमृषिभि देवैरिव पितामहम्
तेभिगम्यमहात्मानं मैत्रावरुणिमुत्तमम् । अप्रमत्तं तपोराशिं कर्मभिः स्वैरनुष्ठितैः
नहुषेणाभितप्तानां लोकानां त्वं गतिः पुरा । भ्रंशितश्च सुरैश्वर्याल्लोकार्थं लोककंटकः
क्रोधात्प्रवृद्धः स महान्भास्करस्य नगोत्तमः । वचस्तवानतिक्रामन्विंध्यः शैलो न वर्धते
तमसाच्छादिते लोके मृत्युनाऽ भ्यर्दिताः प्रजाः । त्वामेव नाथमागम्य निर्वृतिं परमां गताः
अस्माकं भयभीतानां नित्यमेव भवानातिः । ततस्त्वद्यप्रयाचामस्त्वां वरं वरदोह्यसि
किमर्थ सहसा विंध्य: प्रवृद्धः क्रोधमूर्च्छितः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने
अद्रिराजं महाशैलं मेरुं कनकपर्वतम् । उदयेस्तमये भानुः प्रदक्षिणमवर्तत
तं दृष्ट्वा तदाविध्यः शैलः सूर्यमथात्रवीत् । यथाहि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते
प्रदक्षिणं च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर । एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत
नाहमात्मेच्छया शैलं करोम्येनं प्रदक्षिणम् । एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत्
एवमुक्तस्तदा क्रोधात्प्रवृद्धः सहसाचलः । सूर्यचंद्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन्परंतप
ततो हि देवाः सहितास्तु सर्वे सेद्राः समागम्य महाद्रिराजम् । निवारयामासुरथोत्पतंतं न वै स तेषां वचनं चकार
ततोहि जम्मुर्मुनिमाश्रमस्थं तपस्विनां धर्मवतां वरिष्ठम् । अगस्त्यमत्यद्धुतदीप्तवीर्यं तं चार्यमूचुः सहिताः सुरास्ते
सूर्याचंद्रमसोर्मार्ग नक्षत्राणां गतिं तथा । शैलराडावृणोत्येष विध्यः क्रोधवशानुगः
तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कञ्चिन्मुनीश्वर । तच्छुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात्
सोभिगम्याब्रवीदविंध्यं सादरं समुपस्थितम् । मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम
दक्षिणामभिगंतास्मि दिशं कार्येण केनचित् । यावदागमनं मे स्यात्तावत्तवंप्रतिपालय
निवृत्ते मयि शैलेंद्र ततो वर्धस्व कामतः । अद्यापि दक्षिणद्देशाद्ठारुणि ननिवर्तते
एतत्तेसर्वमाख्यतं यथा विन्ध्यो न वर्धते । अगस्त्यस्य प्रभावेण यन्मां त्वं परिपृच्छसि
कालेयास्तु यथा राजन् सुरैः सर्वैर्निषूदिताः । अगस्त्य द्वारमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliścāpi mahāsuraḥ | vāmanaṃ vapurāsthāya trailokyādbhraṃśitastvayā
asuraḥ sumaheṣvāso jaṃbha ityabhiviśrutaḥ | yajña kṣobhakaraḥ krūrastvamarairvinipātitaḥ
evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate | asmākaṃ bhayabhītānāṃ tvaṃ gatirmadhusūdana
tasmāttvāṃ devadeveśa lokārtha jñāpayāmahe | rakṣalokāṃśca devāṃśca śakraṃ ca mahato bhayāt
bhavatprasādādvartate prajāssarvāścaturvidhāḥ | svasthā bhavaṃti manujā havyakavyai divaukasaḥ
lokā hyevaṃ pravartaṃte anyonyaṃ ca samāśritāḥ | tvatprabhāvānnirudvignāstvayaiva parirakṣitāḥ
idaṃ hi samanuprāptaṃ lokānāṃ bhayamuttamam | jānīmo na ca kenaite vadhyante brāhmaṇā niśi |
brāhmaṇeṣu ca kṣīṇeṣu pṛthivī kṣayameṣyati | tvatprasādānmahābāho lokāssarve jagatpate
vināśaṃ nādhigaccheyustvayā vai parirakṣitāḥ | viṣṇuruvāca viditaṃ me surāssarva prajāyāḥ kṣayakāraṇam
bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ | kālakeyā iti khyātā gaṇāḥ paramadaruṇāḥ
te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā | jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam
te praviśyodadhi dhoraṃ nānāgrahasamākulam | utsādanārthaṃ lokasya rātrau ghnaṃti munīniha
na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāṃtarhitā hi te | samudrasya kṣaye buddhirbhavaddhiḥ paricityatām
etacchutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam | parameṣṭhinamāsādya agastyasyāśramaṃ yayuḥ
tatrāpaśyanhātmānaṃ vāruṇaṃ dīptatejasam | upāsyamānamṛṣibhi devairiva pitāmaham
tebhigamyamahātmānaṃ maitrāvaruṇimuttamam | apramattaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svairanuṣṭhitaiḥ
nahuṣeṇābhitaptānāṃ lokānāṃ tvaṃ gatiḥ purā | bhraṃśitaśca suraiśvaryāllokārthaṃ lokakaṃṭakaḥ
krodhātpravṛddhaḥ sa mahānbhāskarasya nagottamaḥ | vacastavānatikrāmanviṃdhyaḥ śailo na vardhate
tamasācchādite loke mṛtyunā' bhyarditāḥ prajāḥ | tvāmeva nāthamāgamya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ
asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityameva bhavānātiḥ | tatastvadyaprayācāmastvāṃ varaṃ varadohyasi
kimartha sahasā viṃdhya: pravṛddhaḥ krodhamūrcchitaḥ | etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune
adrirājaṃ mahāśailaṃ meruṃ kanakaparvatam | udayestamaye bhānuḥ pradakṣiṇamavartata
taṃ dṛṣṭvā tadāvidhyaḥ śailaḥ sūryamathātravīt | yathāhi merurbhavatā nityaśaḥ parigamyate
pradakṣiṇaṃ ca kriyate māmevaṃ kuru bhāskara | evamuktastataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata
nāhamātmecchayā śailaṃ karomyenaṃ pradakṣiṇam | eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat
evamuktastadā krodhātpravṛddhaḥ sahasācalaḥ | sūryacaṃdramasormārgaṃ roddhumicchanparaṃtapa
tato hi devāḥ sahitāstu sarve sedrāḥ samāgamya mahādrirājam | nivārayāmāsurathotpataṃtaṃ na vai sa teṣāṃ vacanaṃ cakāra
tatohi jammurmunimāśramasthaṃ tapasvināṃ dharmavatāṃ variṣṭham | agastyamatyaddhutadīptavīryaṃ taṃ cāryamūcuḥ sahitāḥ surāste
sūryācaṃdramasormārga nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā | śailarāḍāvṛṇotyeṣa vidhyaḥ krodhavaśānugaḥ
taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kañcinmunīśvara | tacchutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailamabhyagāt
sobhigamyābravīdaviṃdhyaṃ sādaraṃ samupasthitam | mārgamicchāmyahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama
dakṣiṇāmabhigaṃtāsmi diśaṃ kāryeṇa kenacit | yāvadāgamanaṃ me syāttāvattavaṃpratipālaya
nivṛtte mayi śaileṃdra tato vardhasva kāmataḥ | adyāpi dakṣiṇaddeśādṭhāruṇi nanivartate
etattesarvamākhyataṃ yathā vindhyo na vardhate | agastyasya prabhāveṇa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
kāleyāstu yathā rājan suraiḥ sarvairniṣūditāḥ | agastya dvāramāsādya tanme nigadataḥ śṛṇu
«„Неуязвим для всех существ был и великий асура Бали — и низвергнут тобою из трёх миров, когда принял ты тело карлика. Асура, великий лучник, прославленный как Джамбха, смущавший жертву, жестокий, низвергнут бессмертными. Таковы и прочие дела твои, которым нет счёта; нам, устрашённым страхом, ты прибежище, о Мадхусудана. Потому извещаем мы тебя, о владыка богов над богами, ради мира: храни миры, богов и Шакру от великого страха. Твоею милостью существуют все твари четырёх родов; в благополучии бывают люди, а небожители — хавьей и кавьей. Так движутся миры, опираясь друг на друга, — твоею мощью без тревоги, тобою же хранимые. А ныне настал у миров наивысший страх, и не знаем мы, кем убиваемы эти брахманы ночью. Когда истощатся брахманы, земля придёт к гибели; твоею милостью, о мощнорукий владыка мира, да не достигнут гибели все миры, тобою хранимые“. Вишну сказал: „Ведомо мне, о боги, всё — причина гибели тварей; изреку и вам, слушайте без тревоги. Есть прославленные калакеи, сонмы весьма жестокие; увидев Вритру, убитого разумным Тысячеоким, они, сберегая жизнь, вошли в дом Варуны. Войдя в страшный океан, полный разных хищников, они ради истребления мира бьют здесь ночью мудрецов. Но невозможно привести их к гибели, сокрытых в океане; потому да будет вами обдумана мысль об иссушении океана“. Услышав это слово, изречённое Вишну, боги, достигнув высочайшего, пошли в обитель Агастьи. Там увидели они великого духом сына Варуны, ярко сияющего, почитаемого мудрецами, словно прародителя богами. Подойдя к великому духом сыну Митры и Варуны, неусыпному, груде подвига, [сложенной] его собственными делами, [сказали]: „Ты был встарь прибежищем миров, сожжённых Нахушею; и заноза мира низвергнут был с владычества над богами. Гора Виндхья, великая гора солнца, выросшая от гнева, не растёт, не преступая твоего слова. Когда мир был покрыт тьмою и твари терзаемы смертью, обретя тебя владыкою, обрели они высший покой. Нам, устрашённым страхом, ты всегда прибежище; потому ныне просим мы дара — ты дающий дары“. [Бхишма сказал:] „Ради чего внезапно Виндхья, охваченный гневом, [начал расти]? Это желаю я услышать подробно, о великий мудрец“. [Пуластья сказал:] „Царя гор, великую золотую гору Меру, солнце при восходе и закате обходило посолонь. Увидев то, Виндхья сказал солнцу: „Как постоянно обходишь ты Меру и творишь ей обход посолонь, — так сделай и мне, о солнце“. Услышав это, солнце ответило владыке гор: „Не своим желанием делаю я эту гору [так]; этот путь указан мне тем, кем создан этот мир“. От гнева внезапно выросла гора, желая преградить путь солнцу и месяцу, о каратель врагов. Тогда все боги вместе с Индрою, сойдясь, отговаривали великого царя гор, вздымающегося, — но он не сотворил слова их. Затем пошли они к мудрецу, пребывающему в обители, наилучшему из подвижников и праведных — к Агастье, весьма дивной пылающей мощи; и сказали ему, почтенному, те боги: „Путь солнца и месяца и ход созвездий закрывает этот царь гор, Виндхья, во власти гнева; и никто иной не способен остановить его, о владыка мудрецов“. Услышав то слово богов, брахман пошёл к горе. Подойдя, сказал он с почтением представшей Виндхье: „Желаю я пути, данного тобою, о наилучшая из гор. Иду я в южную сторону по некоему делу; покуда не будет моего возвращения, дотоле подожди. Когда же я вернусь, о владыка гор, расти по желанию“. И поныне не возвращается сын Варуны из южного края. Всё это поведано тебе — как Виндхья [не растёт] мощью [Агастьи], о чём ты меня спрашиваешь“».
3f8d1759e3c7 · published Sep 3, 2026, 4:13:27 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Виндхья растёт из ревности: солнце обходит Меру, а её не обходит. Космическая беда начинается с обиды, и книга не ищет ей других причин.
Агастья останавливает гору не силой, а вежливостью: просит дать дорогу и подождать до возвращения. Уловка держится на том, что он не возвращается — и Виндхья, верная слову, стоит доныне.
Так же и с калеями: победить их нельзя, пока они в океане. Ответ Вишну не «сразитесь», а «подумайте, как убрать воду» — задача переносится из битвы в сообразительность.