त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत् । किमर्थं समुपायाता वरं मत्तः किमिच्छथ
एवमुक्तास्तदा तेन देवास्तं मुनिमब्रुवन् । इच्छाम एकं वरमद्भुतं वयं पिबार्णवं देवमुने महात्मन्
एवं त्वयिच्छेमकृते महर्षेमहार्णवं पीयमानं समग्रम् । ततो विहन्याम च सानुबंधं कालेय संज्ञं सुरविद्विषां बलम्
त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत् । करिष्ये भवतां कामं लोकानां सुखकारकम्
एवमुक्त्वा ततो गछत्समुद्रं निधिमंभसाम् । तपः सिद्धैश्च मुनिभिः सार्थ दैवैश्च सुव्रत
मनुष्यो रगगंधर्वा यक्षाः किंपुरुषास्तथा । अनुजम्मुर्महात्मानं द्रष्टुकामास्तदद्धतम्
ततोभ्यपश्यत्सहितः समुद्रं भीमनिःस्वनम् । नृत्यंतमिव चोर्मीभि र्वल्गंतमिव वायुना
हसंतमिव फेनौघैः स्खंलंतं कंदरेषु च । नानाग्रहसमाकीर्ण नानाद्विजगणैर्युतम्
अगस्त्यसहिता देवाः सगंधर्वमहोरगाः । ऋषयश्च महाभागाः समासेदु र्महोदधिम्
समुद्रं स समासाद्य वारुणि भगवानृषिः । उवाच सहितान्देवानृषींस्तांस्तु समागतान्
पातुकामः समुद्रं च अगस्त्यऋषिसत्तम: । एष लोकहितार्थाय पिबामि वरुणालयम्
भवतां यदनुष्ठेयं तच्छीघ्रं संविधीयताम् । एतावदुक्त्वा वचनं मैत्रावरुणिरग्रतः
समुद्रमपिबत्क्रुद्धस्सर्वलोकस्य पश्यतः । पीयमानं समुद्रं तु दृष्ट्वा देवाः सवासवाः
विस्मयं परमं जग्मुस्स्तुतिभिश्चाप्यपूजयन् । त्वं नस्त्राता विधाता च लोकानां लोकभावनः । त्वत्प्रसादात्समुत्सेधमुपगच्छेत्समं जगत्
संपूज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा गंधर्वमुख्येषु नदत्सु चैव । दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणो महार्णवं निःसलिलं चकार
दृष्ट्वा कृतं निःसलिलं महार्णवं सुराः समस्ताः परमप्रहृष्टाः । प्रगृह्य दिव्यानि वरायुधानि तान्दानवान् जघ्नुरदीनसत्त्वाः
ते वध्यमानास्त्रिदशैर्महात्मभिर्महाबलैर्वेगयुतैर्नदद्भिः । न सेहिरे वेगवतां महात्मनां वेगं तदा धारयितुं दिवौकसाम्
ते वध्यमानास्त्रिदशैर्दानवा भीमनिःस्वनाः । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं मुहूर्तमिव भारत
ते पूर्व तपसा दग्धा मुनिभिर्भावितात्मभिः । यतमानाः परं शक्त्या त्रिदशै र्विनिषूदिताः
ते हेमनिष्काभरणाः कुंडलांगदधारिणः । निहता बहुशोभंते पुष्पिता इव किंशुकाः
हतशिष्टास्ततः केचित्कालेयदनुजोत्तमाः । विदार्य वसुधां देवीं पतालतलमाश्रिताः
निहतान्दानवान्दृष्ट्वा त्रिदशा मुनिपुंगवम् । तुष्टुवु रविंविधै र्वाक्यैरिंदं चैवाब्रुवन्वचः
त्वत्रसादान्महाभाग लोकैः प्राप्तं महत्सुखम् । त्वत्तेजसा च निहताः कालेया भीमविक्रमाः
पूरयस्व महाविप्र समुद्रं लोकभावनम् । यत्त्वया सलिलं पीतं तदस्मिन्पुनरुत्सृज
एवमुक्तः प्रत्युवाच भगवान्मुनिपुंगवः । जीर्णं तद्धि मया तोयमुपायोन्यः प्रचित्यताम्
tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇirabravīt | kimarthaṃ samupāyātā varaṃ mattaḥ kimicchatha
evamuktāstadā tena devāstaṃ munimabruvan | icchāma ekaṃ varamadbhutaṃ vayaṃ pibārṇavaṃ devamune mahātman
evaṃ tvayicchemakṛte maharṣemahārṇavaṃ pīyamānaṃ samagram | tato vihanyāma ca sānubaṃdhaṃ kāleya saṃjñaṃ suravidviṣāṃ balam
tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā tatheti munirabravīt | kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lokānāṃ sukhakārakam
evamuktvā tato gachatsamudraṃ nidhimaṃbhasām | tapaḥ siddhaiśca munibhiḥ sārtha daivaiśca suvrata
manuṣyo ragagaṃdharvā yakṣāḥ kiṃpuruṣāstathā | anujammurmahātmānaṃ draṣṭukāmāstadaddhatam
tatobhyapaśyatsahitaḥ samudraṃ bhīmaniḥsvanam | nṛtyaṃtamiva cormībhi rvalgaṃtamiva vāyunā
hasaṃtamiva phenaughaiḥ skhaṃlaṃtaṃ kaṃdareṣu ca | nānāgrahasamākīrṇa nānādvijagaṇairyutam
agastyasahitā devāḥ sagaṃdharvamahoragāḥ | ṛṣayaśca mahābhāgāḥ samāsedu rmahodadhim
samudraṃ sa samāsādya vāruṇi bhagavānṛṣiḥ | uvāca sahitāndevānṛṣīṃstāṃstu samāgatān
pātukāmaḥ samudraṃ ca agastyaṛṣisattama: | eṣa lokahitārthāya pibāmi varuṇālayam
bhavatāṃ yadanuṣṭheyaṃ tacchīghraṃ saṃvidhīyatām | etāvaduktvā vacanaṃ maitrāvaruṇiragrataḥ
samudramapibatkruddhassarvalokasya paśyataḥ | pīyamānaṃ samudraṃ tu dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ
vismayaṃ paramaṃ jagmusstutibhiścāpyapūjayan | tvaṃ nastrātā vidhātā ca lokānāṃ lokabhāvanaḥ | tvatprasādātsamutsedhamupagacchetsamaṃ jagat
saṃpūjyamānastridaśairmahātmā gaṃdharvamukhyeṣu nadatsu caiva | divyaiśca puṣpairavakīryamāṇo mahārṇavaṃ niḥsalilaṃ cakāra
dṛṣṭvā kṛtaṃ niḥsalilaṃ mahārṇavaṃ surāḥ samastāḥ paramaprahṛṣṭāḥ | pragṛhya divyāni varāyudhāni tāndānavān jaghnuradīnasattvāḥ
te vadhyamānāstridaśairmahātmabhirmahābalairvegayutairnadadbhiḥ | na sehire vegavatāṃ mahātmanāṃ vegaṃ tadā dhārayituṃ divaukasām
te vadhyamānāstridaśairdānavā bhīmaniḥsvanāḥ | cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ muhūrtamiva bhārata
te pūrva tapasā dagdhā munibhirbhāvitātmabhiḥ | yatamānāḥ paraṃ śaktyā tridaśai rviniṣūditāḥ
te hemaniṣkābharaṇāḥ kuṃḍalāṃgadadhāriṇaḥ | nihatā bahuśobhaṃte puṣpitā iva kiṃśukāḥ
hataśiṣṭāstataḥ kecitkāleyadanujottamāḥ | vidārya vasudhāṃ devīṃ patālatalamāśritāḥ
nihatāndānavāndṛṣṭvā tridaśā munipuṃgavam | tuṣṭuvu raviṃvidhai rvākyairiṃdaṃ caivābruvanvacaḥ
tvatrasādānmahābhāga lokaiḥ prāptaṃ mahatsukham | tvattejasā ca nihatāḥ kāleyā bhīmavikramāḥ
pūrayasva mahāvipra samudraṃ lokabhāvanam | yattvayā salilaṃ pītaṃ tadasminpunarutsṛja
evamuktaḥ pratyuvāca bhagavānmunipuṃgavaḥ | jīrṇaṃ taddhi mayā toyamupāyonyaḥ pracityatām
«Как же калеи, о царь, истреблены были всеми богами, достигнув врат Агастьи, — о том слушай меня. Услышав слово богов, сын Митры и Варуны сказал: „Ради чего пришли вы? Какого дара желаете у меня?“ Услышав это, боги сказали тому мудрецу: „Желаем мы одного дивного [дара]: выпей океан, о божественный мудрец, о великий духом. Когда по желанию тобою сотворено будет, о великий мудрец, что великий океан выпит весь, — тогда истребим мы силу ненавистников богов, зовущуюся калеями, с их приспешниками“. Услышав слово богов, мудрец сказал: „Да будет так; исполню я ваше желание, дающее счастье мирам“. Сказав так, пошёл он к океану, вместилищу вод, — вместе с мудрецами, достигшими в подвиге, и с богами, о твёрдый в обете. Люди, змии и гандхарвы, якши и кимпуруши последовали за великим духом, желая видеть то диво. И увидел он вместе с ними океан со страшным гулом — словно пляшущий волнами, скачущий от ветра, смеющийся клубами пены, спотыкающийся в расселинах, полный разных хищников и разных стай птиц. Вместе с Агастьей боги с гандхарвами и великими змиями и многосчастные мудрецы достигли великого океана. Достигнув [его], владыка-мудрец, сын Варуны, сказал сошедшимся богам и собравшимся мудрецам: „Наилучший из мудрецов желает выпить [его]: ради блага мира пью я дом Варуны; что вам должно исполнить — то да будет устроено скоро“. Сказав столько, сын Митры и Варуны впереди [всех], разгневанный, выпил океан на глазах у всего мира. Увидев океан выпиваемым, боги с Васавой пришли в высшее изумление и почтили его хвалами: „Ты нам спаситель, устроитель и породитель миров; твоею милостью да достигнет мир ровного возвышения“. Почитаемый богами, великий духом, под пение первейших гандхарвов, осыпаемый дивными цветами, сделал он великий океан безводным. Увидев великий океан сделанным безводным, все боги, весьма ликующие, взяв дивное наилучшее оружие, били тех данавов, не павшие духом. Избиваемые богами — великими духом, великой силы, стремительными, рыкающими, — не выдержали они и не смогли сдержать натиска стремительных небожителей. Избиваемые богами, данавы со страшным рёвом сотворили весьма шумную битву — на мухурту, о Бхарата. Прежде сожжённые подвигом мудрецов, утвердивших душу, силящиеся [устоять] высшею мощью, истреблены они были богами. В золотых украшениях, с серьгами и запястьями, убитые, весьма блистали они — словно расцветшие киншуки».
334b2951af85 · published Sep 3, 2026, 4:13:27 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Просьба богов сформулирована как задача на смекалку: не «убей их», а «выпей воду». Победу одерживает не оружие, а тот, кто убрал укрытие.
Океан описан живым: пляшет, скачет, смеётся пеной, спотыкается в расселинах. Тем страшнее сказанное дальше — его выпили на глазах у всего мира.
И последняя строка о врагах — не торжество, а жалость: убитые, в серьгах и запястьях, они блистали, как расцветшие киншуки. Красное дерево в цвету и поле мёртвых в этой книге описываются одним словом.