Padma Purāṇa
The Birth of Umā1.43.1-19
703 / 5781
LinuxTurn pages
Padma Purāṇa · 1.43.1-19

पुलस्त्य उवाच

Devanāgarī

प्रादुरासीत्प्रतीहारः शुभ्रचीनांशुकांबरः । सजानुभ्यां महीं गत्वा पिहितास्यश्च पाणिना
उवाचानाविलं वाक्यमल्पाक्षरपरिष्कृतम् । दैत्येंद्रमर्कवृंदाभं बिभ्रतं भास्वरं वपुः
कालनेमिः सुरान्बद्ध्वा प्रादाय द्वारि तिष्ठति । स विज्ञापयति स्थेयं क्व बंदिनिचयैः प्रभो
तन्निशम्याब्रवीद्दैत्यः प्रतीहारस्य भाषितम् । यथेष्टं स्थीयतामेभिर्गृहं मे भुवनत्रयम्
केवलं वासवं त्वेकं मुंडयित्वा विमुच्यताम् । सितवस्त्रपरिच्छन्नं शुनः पादेन चिह्नितम्
एवं कृते ततो देवा दूयमानेन चेतसा । जग्मुर्जगद्गुरुं द्रष्टुं शरणं कमलोद्भवम्
विनिर्विण्णास्तमासाद्य शिरोभिर्धरणीं गताः । तुष्टुवुः सुष्ठुवर्णाढ्यैर्वचोभिः कमलासनम्
नमस्त्वोंकारांकुरादिप्रसूत्यै विश्वस्थानानंतभेदस्य पूर्वम् । संभूतस्यानंतरं सत्त्वमूले संहारेच्छोस्ते नमः सत्त्वमूर्ते
व्यक्तीनां त्वामादिभूतं महिम्ना चास्मादस्मानभिधानाद्विचिंत्य । द्यावापृथिव्योरुरुद्ध लोकांस्तथाधश्चांडादस्मात्त्वं विभागं चकर्थ
व्यक्तं मेरुर्यज्जरायुस्तवाभूद् देवं विद्मस्त्वत्प्रणीतोऽवकाशः । व्यक्तं देवा जज्ञिरे यस्य देहाद्देहस्यांतश्चारिणो देहभाजः
द्यौस्ते मूर्धा लोचने चंद्रसूर्यौ व्यालाः केशाः श्रोत्ररंध्रे दिशस्ते । गात्रं यज्ञः सिंधवः संधयो वै पादौ भूमिस्तूदरं ते समुद्राः
मायाकारः कारणात्त्वं प्रसिद्धो वेदैः शांतो ज्योतिरर्कस्त्वमुक्तः । वेदार्थेन त्वां विवृण्वंति बुद्ध्या हृत्पद्मांतःसंनिविष्टं पुराणम्
त्वां चात्मानं लब्धयोगा गृणंति सांख्यैर्याः स्ताः सप्त सूक्ष्माः प्रणीताः । तासां हेतुर्याष्टमी चापि गीता तास्वंतस्थो जीवभूतस्त्वमेव
दृष्ट्वा मूर्तिं स्थूलसूक्ष्मां चकार ये वै भावाः कारणे केचिदुक्ताः । संभूतास्ते त्वत्त एवादिसर्गे भूयस्तास्त्वां वासनांते ह्युपेयुः
त्वत्संकेतस्त्वंतरायो निगूढः कालो मेयो ध्वस्तसंख्याविकल्पः । भावाभावा व्यक्तिसंहारहेतुः सोऽनंतस्त्वं तस्य कर्ता निधानम्
स्थूलस्सर्वोऽनर्थभूतस्ततोऽन्यस्सोऽर्थस्सूक्ष्मो यो हि तेभ्योऽपि गीतः । स्थूला भावाश्चावृता यैश्च तेषां तेभ्यः स्थूलस्त्वं पुराणे प्रणीतः
भूतं भूतं भूतिमद्भूतभावं भावे भावे भावितं त्वं युनक्षि । युक्तं युक्तं व्यक्तिभावान्निरस्य स्थाने स्थाने व्यक्तिवृत्तिं करोषि
इत्थं देवो व्यक्तिभाजां शरण्यस्त्राता गोप्ता भावितोऽनंतमूर्तिः । विरेमुरमराः स्तुत्वा ब्रह्माणमिति कारणम्
तस्थुर्मनोभिरिष्टार्थसंप्राप्तिप्रार्थनास्ततः । एवं स्तुतो विरिंचिस्तु प्रसादं परमं गतः

Transliteration (IAST)

prādurāsītpratīhāraḥ śubhracīnāṃśukāṃbaraḥ | sajānubhyāṃ mahīṃ gatvā pihitāsyaśca pāṇinā
uvācānāvilaṃ vākyamalpākṣarapariṣkṛtam | daityeṃdramarkavṛṃdābhaṃ bibhrataṃ bhāsvaraṃ vapuḥ
kālanemiḥ surānbaddhvā prādāya dvāri tiṣṭhati | sa vijñāpayati stheyaṃ kva baṃdinicayaiḥ prabho
tanniśamyābravīddaityaḥ pratīhārasya bhāṣitam | yatheṣṭaṃ sthīyatāmebhirgṛhaṃ me bhuvanatrayam
kevalaṃ vāsavaṃ tvekaṃ muṃḍayitvā vimucyatām | sitavastraparicchannaṃ śunaḥ pādena cihnitam
evaṃ kṛte tato devā dūyamānena cetasā | jagmurjagadguruṃ draṣṭuṃ śaraṇaṃ kamalodbhavam
vinirviṇṇāstamāsādya śirobhirdharaṇīṃ gatāḥ | tuṣṭuvuḥ suṣṭhuvarṇāḍhyairvacobhiḥ kamalāsanam
namastvoṃkārāṃkurādiprasūtyai viśvasthānānaṃtabhedasya pūrvam | saṃbhūtasyānaṃtaraṃ sattvamūle saṃhārecchoste namaḥ sattvamūrte
vyaktīnāṃ tvāmādibhūtaṃ mahimnā cāsmādasmānabhidhānādviciṃtya | dyāvāpṛthivyoruruddha lokāṃstathādhaścāṃḍādasmāttvaṃ vibhāgaṃ cakartha
vyaktaṃ meruryajjarāyustavābhūd devaṃ vidmastvatpraṇīto'vakāśaḥ | vyaktaṃ devā jajñire yasya dehāddehasyāṃtaścāriṇo dehabhājaḥ
dyauste mūrdhā locane caṃdrasūryau vyālāḥ keśāḥ śrotraraṃdhre diśaste | gātraṃ yajñaḥ siṃdhavaḥ saṃdhayo vai pādau bhūmistūdaraṃ te samudrāḥ
māyākāraḥ kāraṇāttvaṃ prasiddho vedaiḥ śāṃto jyotirarkastvamuktaḥ | vedārthena tvāṃ vivṛṇvaṃti buddhyā hṛtpadmāṃtaḥsaṃniviṣṭaṃ purāṇam
tvāṃ cātmānaṃ labdhayogā gṛṇaṃti sāṃkhyairyāḥ stāḥ sapta sūkṣmāḥ praṇītāḥ | tāsāṃ heturyāṣṭamī cāpi gītā tāsvaṃtastho jīvabhūtastvameva
dṛṣṭvā mūrtiṃ sthūlasūkṣmāṃ cakāra ye vai bhāvāḥ kāraṇe keciduktāḥ | saṃbhūtāste tvatta evādisarge bhūyastāstvāṃ vāsanāṃte hyupeyuḥ
tvatsaṃketastvaṃtarāyo nigūḍhaḥ kālo meyo dhvastasaṃkhyāvikalpaḥ | bhāvābhāvā vyaktisaṃhārahetuḥ so'naṃtastvaṃ tasya kartā nidhānam
sthūlassarvo'narthabhūtastato'nyasso'rthassūkṣmo yo hi tebhyo'pi gītaḥ | sthūlā bhāvāścāvṛtā yaiśca teṣāṃ tebhyaḥ sthūlastvaṃ purāṇe praṇītaḥ
bhūtaṃ bhūtaṃ bhūtimadbhūtabhāvaṃ bhāve bhāve bhāvitaṃ tvaṃ yunakṣi | yuktaṃ yuktaṃ vyaktibhāvānnirasya sthāne sthāne vyaktivṛttiṃ karoṣi
itthaṃ devo vyaktibhājāṃ śaraṇyastrātā goptā bhāvito'naṃtamūrtiḥ | viremuramarāḥ stutvā brahmāṇamiti kāraṇam
tasthurmanobhiriṣṭārthasaṃprāptiprārthanāstataḥ | evaṃ stuto viriṃcistu prasādaṃ paramaṃ gataḥ

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
प्रादुः-आसीत्prāduḥ-āsītявился
प्रतीहारःpratīhāraḥпривратник
शुभ्र-चीन-अंशुक-अंबरःśubhra-cīna-aṃśuka-aṃbaraḥв одежде из белого китайского шёлка
स-जानुभ्यांsa-jānubhyāṃобоими коленями
महींmahīṃземли
गत्वाgatvāкоснувшись
पिहित-आस्यःpihita-āsyaḥс прикрытыми устами
caи
पाणिनाpāṇināрукою
उवाचuvācaсказал
अनाविलंanāvilaṃнезамутнённое
वाक्यम्vākyamслово
अल्प-अक्षर-परिष्कृतम्alpa-akṣara-pariṣkṛtamотделанное немногими слогами
दैत्य-इंद्रम्daitya-iṃdramвладыке дайтьев
अर्क-वृंद-आभंarka-vṛṃda-ābhaṃподобному сонму солнц
बिभ्रतंbibhrataṃнесущему
भास्वरंbhāsvaraṃсияющее
वपुःvapuḥтело
कालनेमिःkālanemiḥКаланеми
सुरान्surānбогов
बद्ध्वाbaddhvāсвязав
प्रादायprādāyaприведя
द्वारिdvāriу врат
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоит
सःsaḥон
विज्ञापयतिvijñāpayatiспрашивает
स्थेयंstheyaṃдолжно стоять
क्वkvaгде
बंदि-निचयैःbaṃdi-nicayaiḥс толпами пленников
प्रभोprabhoо владыка
तत्tatто
निशम्यniśamyaуслышав
अब्रवीत्abravītсказал
दैत्यःdaityaḥдайтья
प्रतीहारस्यpratīhārasyaпривратника
भाषितम्bhāṣitamречь
यथा-इष्टंyathā-iṣṭaṃкак угодно
स्थीयताम्sthīyatāmда стоят
एभिःebhiḥс ними
गृहंgṛhaṃдом
मेmeмой
भुवन-त्रयम्bhuvana-trayamтри мира
केवलंkevalaṃлишь
वासवंvāsavaṃВасаву
तुtuже
एकंekaṃодного
मुंडयित्वाmuṃḍayitvāобрив
विमुच्यताम्vimucyatāmда будет отпущен
सित-वस्त्र-परिच्छन्नंsita-vastra-paricchannaṃукрытого белою тканью
शुनःśunaḥсобаки
पादेनpādenaлапою
चिह्नितम्cihnitamзаклеймённого
एवंevaṃтак
कृतेkṛteпри сделанном
ततःtataḥзатем
देवाःdevāḥбоги
दूयमानेनdūyamānenaтерзающимся
चेतसाcetasāсердцем
जग्मुःjagmuḥпошли
जगत्-गुरुम्jagat-gurumнаставника мира
द्रष्टुंdraṣṭuṃвидеть
शरणंśaraṇaṃприбежище
कमल-उद्भवम्kamala-udbhavamиз лотоса возникшего
विनिर्विण्णाःvinirviṇṇāḥудручённые
तम्tamего
आसाद्यāsādyaдостигнув
शिरोभिःśirobhiḥголовами
धरणींdharaṇīṃземли
गताःgatāḥкоснувшиеся
तुष्टुवुःtuṣṭuvuḥвосславили
सुष्ठु-वर्ण-आढ्यैःsuṣṭhu-varṇa-āḍhyaiḥбогатыми прекрасными звуками
वचोभिःvacobhiḥречами
कमल-आसनम्kamala-āsanamСидящего на лотосе
नमःnamaḥпоклон
त्वाtvāтебе
ओंकार-अंकुर-आदि-प्रसूत्यैoṃkāra-aṃkura-ādi-prasūtyaiпородившему росток омкары и прочее
विश्व-स्थान-अनंत-भेदस्यviśva-sthāna-anaṃta-bhedasyaбесконечного различия мест вселенной
पूर्वम्pūrvamпрежде
संभूतस्यsaṃbhūtasyaвозникшего
अनंतरंanaṃtaraṃзатем
सत्त्व-मूलेsattva-mūleв корне саттвы
संहार-इच्छोःsaṃhāra-icchoḥжелающему уничтожения
तेteтебе
नमःnamaḥпоклон
सत्त्व-मूर्तेsattva-mūrteо воплощение саттвы
व्यक्तीनांvyaktīnāṃпроявленных
त्वाम्tvāmтебя
आदि-भूतंādi-bhūtaṃставшего началом
महिम्नाmahimnāвеличием
विचिंत्यviciṃtyaпомыслив
द्यावा-पृथिव्योःdyāvā-pṛthivyoḥнеба и земли
उरुद्धuruddhaудержал
लोकान्lokānмиры
तथाtathāтакже
अधःadhaḥвнизу
caи
अंडात्aṃḍātиз яйца
अस्मात्asmātэтого
त्वंtvaṃты
विभागंvibhāgaṃразделение
चकर्थcakarthaсотворил
व्यक्तंvyaktaṃявно
मेरुःmeruḥМеру
यत्yatчто
जरायुःjarāyuḥпослед
तवtavaтвой
अभूत्abhūtбыл
देवंdevaṃбога
विद्मःvidmaḥзнаем
त्वत्-प्रणीतःtvat-praṇītaḥтобою устроенный
अवकाशःavakāśaḥпростор
व्यक्तंvyaktaṃявно
देवाःdevāḥбоги
जज्ञिरेjajñireродились
यस्यyasyaчьего
देहात्dehātиз тела
देहस्यdehasyaтела
अंतः-चारिणःaṃtaḥ-cāriṇaḥвнутри ходящие
देह-भाजःdeha-bhājaḥобладатели тел
द्यौःdyauḥнебо
तेteтвоя
मूर्धाmūrdhāголова
लोचनेlocaneочи
चंद्र-सूर्यौcaṃdra-sūryauлуна и солнце
व्यालाःvyālāḥзмеи
केशाःkeśāḥволосы
श्रोत्र-रंध्रेśrotra-raṃdhreушные отверстия
दिशःdiśaḥстороны
तेteтвои
गात्रंgātraṃтело
यज्ञःyajñaḥжертва
सिंधवःsiṃdhavaḥреки
संधयःsaṃdhayaḥсуставы
पादौpādauстопы
भूमिःbhūmiḥземля
तुtuже
उदरंudaraṃчрево
तेteтвоё
समुद्राःsamudrāḥокеаны
माया-कारःmāyā-kāraḥтворец майи
कारणात्kāraṇātпо причине
त्वंtvaṃты
प्रसिद्धःprasiddhaḥизвестен
वेदैःvedaiḥведами
शांतःśāṃtaḥумиротворённый
ज्योतिःjyotiḥсвет
अर्कःarkaḥсолнце
त्वम्tvamты
उक्तःuktaḥназван
वेद-अर्थेनveda-arthenaсмыслом веды
त्वांtvāṃтебя
विवृण्वंतिvivṛṇvaṃtiраскрывают
बुद्ध्याbuddhyāразумом
हृत्-पद्म-अंतः-संनिविष्टंhṛt-padma-aṃtaḥ-saṃniviṣṭaṃвошедшего внутрь лотоса сердца
पुराणम्purāṇamдревнего
त्वांtvāṃтебя
caи
आत्मानंātmānaṃдушу
लब्ध-योगाःlabdha-yogāḥобретшие йогу
गृणंतिgṛṇaṃtiвоспевают
सांख्यैःsāṃkhyaiḥсанкхьями
याःyāḥкоторые
ताःtāḥте
सप्तsaptaсемь
सूक्ष्माःsūkṣmāḥтонких
प्रणीताःpraṇītāḥизложены
तासांtāsāṃих
हेतुःhetuḥпричина
याкоторая
अष्टमीaṣṭamīвосьмая
चापिcāpiи
गीताgītāвоспета
तासुtāsuв них
अंतः-स्थःaṃtaḥ-sthaḥвнутри пребывающий
जीव-भूतःjīva-bhūtaḥставший дживою
त्वम्tvamты
एवevaже
दृष्ट्वाdṛṣṭvāувидев
मूर्तिंmūrtiṃобраз
स्थूल-सूक्ष्मांsthūla-sūkṣmāṃгрубый и тонкий
चकारcakāraсотворил
येyeкоторые
वैvaiже
भावाःbhāvāḥсостояния
कारणेkāraṇeв причине
केचित्kecitнекие
उक्ताःuktāḥназваны
संभूताःsaṃbhūtāḥвозникшие
तेteони
त्वत्तःtvattaḥот тебя
एवevaже
आदि-सर्गेādi-sargeпри первом творении
भूयःbhūyaḥснова
ताःtāḥони
त्वांtvāṃк тебе
वासना-अंतेvāsanā-aṃteпо исходе васан
हिhiже
उपेयुःupeyuḥпридут
त्वत्-संकेतःtvat-saṃketaḥтвой знак
तुtuже
अंतरायःaṃtarāyaḥпрепятствие
निगूढःnigūḍhaḥсокрытое
कालःkālaḥвремя
मेयःmeyaḥизмеримое
ध्वस्त-संख्या-विकल्पःdhvasta-saṃkhyā-vikalpaḥс разрушенным различением счёта
भाव-अभावाbhāva-abhāvāбытие и небытие
व्यक्ति-संहार-हेतुःvyakti-saṃhāra-hetuḥпричина проявления и уничтожения
सःsaḥон
अनंतःanaṃtaḥбесконечный
त्वंtvaṃты
तस्यtasyaего
कर्ताkartāтворец
निधानम्nidhānamвместилище
स्थूलःsthūlaḥгрубое
सर्वःsarvaḥвсё
अनर्थ-भूतःanartha-bhūtaḥставшее бедою
ततःtataḥот того
अन्यःanyaḥиное
सःsaḥто
अर्थःarthaḥцель
सूक्ष्मःsūkṣmaḥтонкая
यःyaḥкоторая
हिhiже
तेभ्यःtebhyaḥот них
अपिapiже
गीतःgītaḥвоспета
स्थूलाःsthūlāḥгрубые
भावाःbhāvāḥсостояния
caи
आवृताःāvṛtāḥукрыты
यैःyaiḥкоторыми
caи
तेषांteṣāṃих
तेभ्यःtebhyaḥот них
स्थूलःsthūlaḥгрубым
त्वंtvaṃты
पुराणेpurāṇeв пуране
प्रणीतःpraṇītaḥизложен
भूतं भूतंbhūtaṃ bhūtaṃвсякое существо
भूति-मत्bhūti-matобладающее бытием
भूत-भावंbhūta-bhāvaṃсостояние существа
भावे भावेbhāve bhāveв каждом состоянии
भावितंbhāvitaṃвзращённое
त्वंtvaṃты
युनक्षिyunakṣiсопрягаешь
युक्तं युक्तंyuktaṃ yuktaṃвсё сопряжённое
व्यक्ति-भावान्vyakti-bhāvānсостояния проявленности
निरस्यnirasyaотбросив
स्थाने स्थानेsthāne sthāneв каждом месте
व्यक्ति-वृत्तिंvyakti-vṛttiṃдвижение проявления
करोषिkaroṣiтворишь
इत्थंitthaṃтак
देवःdevaḥбог
व्यक्ति-भाजांvyakti-bhājāṃу обладающих проявленностью
शरण्यःśaraṇyaḥприбежище
त्राताtrātāспаситель
गोप्ताgoptāхранитель
भावितःbhāvitaḥсозерцаемый
अनंत-मूर्तिःanaṃta-mūrtiḥбесконечнообразный
विरेमुःviremuḥумолкли
अमराःamarāḥбессмертные
स्तुत्वाstutvāвосславив
ब्रह्माणम्brahmāṇamБрахму
इतिitiтак
कारणम्kāraṇamпричину
तस्थुःtasthuḥстояли
मनोभिःmanobhiḥумами
इष्ट-अर्थ-संप्राप्ति-प्रार्थनाःiṣṭa-artha-saṃprāpti-prārthanāḥс мольбою об обретении желанного
ततःtataḥзатем
एवंevaṃтак
स्तुतःstutaḥвосславленный
विरिंचिःviriṃciḥВиринчи
तुtuже
प्रसादंprasādaṃмилость
परमंparamaṃвысшую
गतःgataḥдостигший
Translation

Явился привратник в одежде из белого китайского шёлка, коснувшись обоими коленями земли, с прикрытыми рукою устами, и сказал незамутнённое слово, отделанное немногими слогами, владыке дайтьев, подобному сонму солнц, несущему сияющее тело: «Каланеми, связав богов и приведя, стоит у врат; он спрашивает: где должно стоять с толпами пленников, о владыка?»

Услышав ту речь привратника, дайтья сказал: «Да стоят с ними где угодно: дом мой — три мира. Лишь одного Васаву, обрив, укрыв белою тканью и заклеймив собачьей лапой, да отпустят».

Когда так было сделано, боги с терзающимся сердцем пошли видеть наставника мира, прибежище, Из лотоса возникшего; удручённые, достигнув его и коснувшись головами земли, восславили они Сидящего на лотосе речами, богатыми прекрасными звуками:

«Поклон тебе, породившему росток омкары и прочее, прежде — бесконечное различие мест вселенной, а затем — возникшего в корне саттвы; поклон тебе, желающему уничтожения, о воплощение саттвы. Помыслив тебя величием ставшим началом проявленных, ты удержал миры неба и земли и внизу сотворил разделение из этого яйца. Явно, что Меру был твоим последом; знаем бога — тобою устроен простор. Явно, боги родились из чьего тела — обладатели тел, внутри тела ходящие.

Небо — твоя голова, очи — луна и солнце, змеи — волосы, ушные отверстия — твои стороны; тело — жертва, суставы — реки, стопы — земля, чрево твоё — океаны. Творец майи, по причине ты известен ведами; умиротворённый, ты назван светом и солнцем. Смыслом веды раскрывают тебя разумом — древнего, вошедшего внутрь лотоса сердца. Тебя и душу воспевают обретшие йогу; те семь тонких, что изложены санкхьями, и восьмая, воспетая как их причина, — внутри них пребывающий, ставший дживою, ты же.

Увидев образ грубый и тонкий, сотворил ты; какие состояния названы в причине — они возникли от тебя же при первом творении и снова придут к тебе по исходе васан. Твой знак — сокрытое препятствие; время измеримо, с разрушенным различением счёта; бытие и небытие — причина проявления и уничтожения; он бесконечен, а ты — его творец и вместилище. Грубое — всё, ставшее бедою; иное от того — та тонкая цель, что воспета выше их; и грубые состояния укрыты теми, — от них ты и изложен в пуране грубым.

Всякое существо, обладающее бытием, и состояние существа, взращённое в каждом состоянии, ты сопрягаешь; и всё сопряжённое, отбросив состояния проявленности, в каждом месте творишь движением проявления. Так бог — прибежище, спаситель и хранитель у обладающих проявленностью, созерцаемый, бесконечнообразный».

Восславив Брахму как причину, бессмертные умолкли и стояли, умами моля об обретении желанного. Так восславленный, Виринчи достиг высшей милости.

Version

fc0f7a2ec639 · published Sep 3, 2026, 4:13:28 AM UTC

Available inRU

Page between verses with