अथ रागानुगाभक्तिमज्जनस्यानर्थनिवृत्तिनिष्ठारुच्यासक्त्यनन्तरं प्रेमभूमिकारूढस्य साक्षात्स्वाभीष्टप्राप्तिप्रकारः प्रदर्श्यते ।यथोज्ज्वलनीलमणौ—तद्भावबद्धरागा ये जनास् ते साधने रताः ।तद्योग्यम् अनुरागौघं प्राप्योत्कण्ठानुसारतः ।ता एकशोऽथवा द्वित्राः काले काले व्रजेऽभवन् ॥अनुरागौघं रागानुगाभजनौत्कण्ठ्यं, न त्व् अनुरागस्थायिनं, साधकदेहेऽनुरागोत्पत्त्यसम्भवात् ।व्रजेऽभवन्न् इति अवतारसमये नित्यप्रियाद्या यथा आविर्भवन्ति, तथैव गोपिकागर्भे साधनसिद्धा अपि आविर्भवन्ति ।ततश् च नित्यसिद्धादिगोपीनां महाभाववतीनां सङ्गमहिम्ना दर्शनश्रवणकीर्तनादिभिः स्नेहमानप्रणयरागानुरागमहाभावा अपि तत्र गोपिकादेहे उत्पद्यन्ते ।पूर्वजन्मनि साधकदेहे तेषाम् उत्पत्त्यसम्भवात् ।अत एव व्रजे कृष्णप्रेयसीनाम् असाधारणानि लक्षणानि ।यद् उक्तम्—गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्ददर्शने ।क्षणं युगशतम् इव यासां येन विनाभवत् ॥ इति ।त्रुटिर् युगायते त्वाम् अपश्यताम् इत्य् आदि च ।क्षणस्य युगशतायमानत्वं महाभावलक्षणम् ।ननु, प्रेमभूमिकारूढस्य साधकस्य देहभङ्गे सत्य् एव प्रकटप्रकाशे गोपीगर्भाज् जन्मना विना एव गोपिकादेहप्राप्तौ सत्यां तत्रैव नित्यसिद्धगोपिकासङ्गोद्भूतानां स्नेहादीनां भावानां प्राप्तिः स्याद् इत्य् एवं किं न ब्रूषे ?मैवम् ।गोपीगर्भाज् जन्मना विना “इयं सखी कस्य पुत्री ? कस्य वधूः ? कस्य स्त्री ?” इत्यादिनरलीलाया व्यवहारो न सिध्येत् ।तर्ह्य् अप्रकटप्रकाश एव जन्मास्तीति चेन्, नैवं ।प्रपञ्चागोचरस्य वृन्दावनीयप्रकाशस्य साधकानां प्रापञ्चिकलोकानां च प्रवेशदर्शनेन सिद्धानाम् एव प्रवेशदर्शनेन ज्ञापितात् केवलसिद्धभूमित्वात् स्नेहादयो भावास् तत्र स्वस्वसाधनैर् अपि तूर्णं न फलन्ति,अतो योगमायया जातप्रेमाणो भक्तास् ते प्रपञ्चगोचरे वृन्दावनप्रकाशे एव श्रीकृष्णावतारसमये नीयन्ते ।तत्रोत्पत्त्यनन्तरं श्रीकृष्णाङ्गसङ्गात् पूर्वम् एव तत्तद्भावसिद्ध्यर्थम् ।तत्र साधकभक्तानां कर्मिप्रभृतीनां सिद्धभक्तानां च प्रवेशदर्शनेनैवानुभूयते, साधकभूमित्वं सिद्धभूमित्वं च ।ननु, तर्ह्य् एतावन्तं कालं तैः परमोत्कण्ठैर् भक्तैः क्व स्थातव्यम् ?तत्रोच्यते—साधकदेहभङ्गसमये एव तस्मै प्रेमवते भक्ताय चिरसमयविधृतसाक्षात्सेवाभिलाषमहोत्कण्ठया भागवतकृपयैव सपरिकरस्य स्वस्य दर्शनं तदभिलषणीयसेवादिकं च लब्धस्नेहादिप्रेमभेदयापि सकृद् दीयते एव यथा नारदायैव, चिदानन्दमयी गोपिकातनुश् च दीयते ।सैव तनुर् योगमायया वृन्दावनीयप्रकटप्रकाशे कृष्णपरिवारप्रादुर्भावसमये गोपीगर्भाद् उद्भाव्यते ।नात्र कालविलम्बगन्धोऽपि ।प्रकटलीलाया अपि विच्छेदाभावात् ।यस्मिन्न् एव ब्रह्माण्डे तदानीं वृन्दावनीयलीलानां प्राकट्यं, तत्रैवास्याम् एव व्रजभूमौ ।अतः साधकप्रेमिभक्तदेहभङ्गसमकालेऽपि सपरिकरश्रीकृष्णप्रादुर्भावः सदैवास्ति इति“भो भो महानुरागिसोत्कण्ठभक्ताः ! मा भैष्ट ! सुस्थिरास् तिष्ठत ! स्वस्त्य् एवास्ति भवद्भ्यः” इति
atha rāgānugā-bhakti-majjanasyānartha-nivṛtti-niṣṭhā-rucy-āsakty-anantaraṁ prema-bhūmikārūḍhasya sākṣāt-svābhīṣṭa-prāpti-prakāraḥ pradarśyate |yathojjvala-nīlamaṇau—tad-bhāva-baddha-rāgā ye janās te sādhane ratāḥ |tad-yogyam anurāgaughaṁ prāpyotkaṇṭhānusārataḥ |tā ekaśo'thavā dvi-trāḥ kāle kāle vraje'bhavan ||anurāgaughaṁ rāgānugā-bhajanautkaṇṭhyaṁ, na tv anurāga-sthāyinaṁ, sādhaka-dehe'nurāgotpatty-asambhavāt |vraje'bhavann iti avatāra-samaye nitya-priyādyā yathā āvirbhavanti, tathaiva gopikā-garbhe sādhana-siddhā api āvirbhavanti |tataś ca nitya-siddhādi-gopīnāṁ mahā-bhāvavatīnāṁ saṅga-mahimnā darśana-śravaṇa-kīrtanādibhiḥ sneha-māna-praṇaya-rāgānurāga-mahā-bhāvā api tatra gopikā-dehe utpadyante |pūrva-janmani sādhaka-dehe teṣām utpatty-asambhavāt |ata eva vraje kṛṣṇa-preyasīnām asādhāraṇāni lakṣaṇāni |yad uktam—gopīnāṁ paramānanda āsīd govinda-darśane |kṣaṇaṁ yuga-śatam iva yāsāṁ yena vinābhavat || iti |truṭir yugāyate tvām apaśyatām ity ādi ca |kṣaṇasya yuga-śatāyamānatvaṁ mahā-bhāva-lakṣaṇam |nanu, prema-bhūmikārūḍhasya sādhakasya deha-bhaṅge saty eva prakaṭa-prakāśe gopī-garbhāj janmanā vinā eva gopikā-deha-prāptau satyāṁ tatraiva nitya-siddha-gopikā-saṅgodbhūtānāṁ snehādīnāṁ bhāvānāṁ prāptiḥ syād ity evaṁ kiṁ na brūṣe ?maivam |gopī-garbhāj janmanā vinā “iyaṁ sakhī kasya putrī ? kasya vadhūḥ ? kasya strī ?” ity-ādi-nara-līlāyā vyavahāro na sidhyet |tarhy aprakaṭa-prakāśa eva janmāstīti cen, naivaṁ |prapañcāgocarasya vṛndāvanīya-prakāśasya sādhakānāṁ prāpañcika-lokānāṁ ca praveśa-darśanena siddhānām eva praveśa-darśanena jñāpitāt kevala-siddha-bhūmitvāt snehādayo bhāvās tatra sva-sva-sādhanair api tūrṇaṁ na phalanti,ato yogamāyayā jāta-premāṇo bhaktās te prapañca-gocare vṛndāvana-prakāśe eva śrī-kṛṣṇāvatāra-samaye nīyante |tatrotpatty-anantaraṁ śrī-kṛṣṇāṅga-saṅgāt pūrvam eva tat-tad-bhāva-siddhy-artham |tatra sādhaka-bhaktānāṁ karmi-prabhṛtīnāṁ siddha-bhaktānāṁ ca praveśa-darśanenaivānubhūyate, sādhaka-bhūmitvaṁ siddha-bhūmitvaṁ ca |nanu, tarhy etāvantaṁ kālaṁ taiḥ paramotkaṇṭhair bhaktaiḥ kva sthātavyam ?tatrocyate—sādhaka-deha-bhaṅga-samaye eva tasmai premavate bhaktāya cira-samaya-vidhṛta-sākṣāt-sevābhilāṣa-mahotkaṇṭhayā bhāgavata-kṛpayaiva sa-parikarasya svasya darśanaṁ tad-abhilaṣaṇīya-sevādikaṁ ca labdha-snehādi-prema-bhedayāpi sakṛd dīyate eva yathā nāradāyaiva, cid-ānandamayī gopikā-tanuś ca dīyate |saiva tanur yoga-māyayā vṛndāvanīya-prakaṭa-prakāśe kṛṣṇa-parivāra-prādurbhāva-samaye gopī-garbhād udbhāvyate |nātra kāla-vilamba-gandho'pi |prakaṭa-līlāyā api vicchedābhāvāt |yasminn eva brahmāṇḍe tadānīṁ vṛndāvanīya-līlānāṁ prākaṭyaṁ, tatraivāsyām eva vraja-bhūmau |ataḥ sādhaka-premi-bhakta-deha-bhaṅga-sama-kāle'pi sa-parikara-śrī-kṛṣṇa-prādurbhāvaḥ sadaivāsti iti“bho bho mahānurāgi-sotkaṇṭha-bhaktāḥ ! mā bhaiṣṭa ! susthirās tiṣṭhata ! svasty evāsti bhavadbhyaḥ” iti
metre not identified
Теперь показано, как тот, кто погружён в рагануга-бхакти и после избавления от недостатков, твёрдости, вкуса и привязанности поднялся на ступень премы, воочию обретает желанное. Как в «Удджвала-ниламани»: «Те люди, что привязаны к их чувству и преданы садхане, обретя по мере своей тоски подобающий поток влечения, время от времени рождались во Врадже — по одной, по две, по три». «Поток влечения» — это тоска в служении по пути влечения, а не постоянное чувство анураги: в теле садхаки анурага родиться не может. «Рождались во Врадже»: как во время нисхождения являются вечные возлюбленные и прочие, так во чреве гопи являются и те, кто достиг совершенства садханой. А затем силой общения с вечно совершенными и другими гопи, наделёнными махабхавой, — видя, слушая, воспевая, — и в их телах гопи рождаются нежность, обида, доверие, влечение, анурага и махабхава: в прежней жизни, в теле садхаки, они родиться не могли. Потому у возлюбленных Кришны во Врадже и есть необычайные признаки. Как сказано: «Гопи испытывали высшее блаженство, видя Говинду; без Него миг был для них как сотня юг», — и «для не видящих Тебя мгновенье становится югой». Миг, ставший сотней юг, — признак махабхавы.
«Но почему не сказать так: как только тело садхаки, поднявшегося на ступень премы, умрёт, он обретает тело гопи в явленных играх и без рождения от гопи, — и там же, общаясь с вечно совершенными гопи, обретает нежность и прочие чувства?» Не так. Без рождения от гопи был бы невозможен обиход человеческой игры: «Чья дочь эта подруга? Чья невестка? Чья жена?» «Тогда это рождение — в неявленных играх?» Тоже нет. Неявленный этому миру Вриндаван — земля одних совершенных: для садхак и мирских людей это видно по тому, что входят туда лишь совершенные. Поэтому нежность и прочие чувства там своими средствами быстро не созревают. И йогамайя приводит бхактов, в ком родилась према, в явленный этому миру Вриндаван во время нисхождения Кришны, — чтобы там, после рождения, ещё до встречи с Кришной, созрели эти чувства. А по тому, что туда входят и садхака-бхакты, и люди дела, и прочие, и совершенные бхакты, видно, что эта земля — и земля садхак, и земля совершенных.
«Но где же пребывать всё это время бхактам, полным тоски?» Ответ: в самый миг смерти тела садхаки тому любящему бхакте — за великую тоску, за долго хранимое желание прямого служения — лишь по милости Господа, ещё до обретения нежности и прочих видов премы, однажды даруется видение Его самого со спутниками и желанное служение, как было даровано Нараде, и даётся тело гопи из сознания и блаженства. Это самое тело йогамайя, когда в явленном Вриндаване являются спутники Кришны, рождает из чрева гопи. Тут нет и тени промедления: ведь и явленные игры не прерываются, и в какой-то вселенной, на этой самой земле Враджа, в тот миг явлены игры Вриндавана. Поэтому и в самый миг смерти любящего садхаки явление Кришны со спутниками всегда есть. «Эй, эй, бхакты, полные великой любви и тоски! Не бойтесь! Стойте твёрдо! Всё будет хорошо у вас!»
737ce4e2ea9b · published Sep 28, 2026, 8:58:04 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Цитаты — «Удджвала-ниламани» 3.48–49, «Бхагаватам» 10.19.16 и 10.31.15. Раздел отвечает на вопрос, который тревожит всякого рагануга-бхакту: что будет после смерти? По Вишванатхе, садхака, достигший премы, в миг смерти однажды видит Кришну со спутниками — как Нарада в прошлой жизни видел Господа, о чём тот рассказывает в первой песни «Бхагаватам», — и получает духовное тело гопи. Затем он рождается от гопи в той вселенной, где в этот миг идут явленные игры Кришны: игры, как солнце, всегда где-то восходят, так что ждать не приходится. Там, общаясь с вечными подругами Радхи, он дозревает до высших ступеней любви, которых в теле садхаки не бывает.
Раздел кончается не выводом, а ободрением — прямой речью к читателю: «Не бойтесь! Стойте твёрдо!» Цель пути влечения не отложена в неопределённое будущее — она ждёт в миг смерти.