Ramayana
Каусалья наставляет Ситу перед изгнанием2.34.1-9
453 / 2464
Ramayana · 2.34.1-9
Devanāgarī

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् । समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥
नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् । न चैनम् अभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥
स मुहूर्तम् इवासंज्ञो दुःखितश् च महीपतिः । विललाप महाबाहू रामम् एवानुचिन्तयन् ॥
मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः । प्राणिनो हिंसिता वापि तस्माद् इदम् उपस्थितम् ॥
न त्व् एवानागते काले देहाच् च्यवति जीवितम् । कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर् मम न विद्यते ॥
यो ऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् । विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादम् आत्मजम् ॥
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते ऽयं क्लिश्यते जनः । स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्व् इमाम् ॥
एवम् उक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह । रामेति सकृद् एवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः । नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥

Transliteration (IAST)

rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam | samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ ||
nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam | na cainam abhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ ||
sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ | vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan ||
manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ | prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam ||
na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam | kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate ||
yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam | vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam ||
ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ | svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām ||
evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha | rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha ||
saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ | netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
रामस्य तुrāmasya tuРамы же; от Рамы
वचःvacaḥслова; речь
श्रुत्वाśrutvāуслышав; вняв
मुनिवेषधरम्muniveṣadharamносящего облик мудреца; облачённого как отшельник
च तम्ca tamи его; также того
समीक्ष्यsamīkṣyaувидев; рассмотрев
सह भार्याभिःsaha bhāryābhiḥвместе с жёнами; со своими супругами
राजाrājāцарь; правитель
विगतचेतनःvigatacetanaḥлишился сознания; потерял разум
न एनम्na enamне его; его не
दुःखेन संतप्तःduḥkhena saṃtaptaḥсожжённый горем; измученный скорбью
प्रत्यवैक्षतpratyavaikṣataмог смотреть; смотрел в ответ
राघवम्rāghavamна Рагхаву; на Раму
न च एनम्na ca enamи не его; и его не
अभिसंप्रेक्ष्यabhisaṃprekṣyaглядя прямо; посмотрев
प्रत्यभाषतpratyabhāṣataответил; заговорил
दुर्मनाःdurmanāḥс подавленным сердцем; печальный
सःsaḥон; тот
मुहूर्तम् इवmuhūrtam ivaсловно мгновение; некоторое время
असंज्ञःasaṃjñaḥбез сознания; лишённый чувств
दुःखितः चduḥkhitaḥ caи страдающий; скорбящий также
महीपतिःmahīpatiḥвладыка земли; царь
विललापvilalāpaзаплакал; стал причитать
महाबाहुःmahābāhuḥдлиннорукий; могучерукий
रामम् एवrāmam evaименно о Раме; только Раму
अनुचिन्तयन्anucintayanпостоянно думая; размышляя о
मन्ये खलुmanye khaluдумаю воистину; верно, считаю
मया पूर्वम्mayā pūrvamмной прежде; раньше мной
विवत्साःvivatsāḥлишённые детёнышей; разлучённые с потомством
बहवःbahavaḥмногие; множество
कृताःkṛtāḥбыли сделаны; сделаны
प्राणिनःprāṇinaḥживые существа; существа
हिंसिताः वा अपिhiṃsitāḥ vā apiили были ранены; или убиты
तस्मात्tasmātпоэтому; оттого
इदम्idamэто; эта беда
उपस्थितम्upasthitamпришло; настало
न तु एवna tu evaно всё же не; однако не
अनागते कालेanāgate kāleкогда время не пришло; до назначенного срока
देहात्dehātиз тела; от тела
च्यवतिcyavatiуходит; падает
जीवितम्jīvitamжизнь; жизненная сила
कैकेय्याkaikeyyāКайкейи; царицей Кайкейи
क्लिश्यमानस्यkliśyamānasyaмучимого; терзаемого
मृत्युःmṛtyuḥсмерть; кончина
ममmamaмне; моя
न विद्यतेna vidyateне находится; не приходит
यः अहम्yaḥ ahamя, который; ведь я
पावकसंकाशम्pāvakasaṃkāśamподобного огню; сияющего как пламя
पश्यामिpaśyāmiвижу; созерцаю
पुरतः स्थितम्purataḥ sthitamстоящего передо мной; находящегося впереди
विहायvihāyaоставив; сняв
वसने सूक्ष्मेvasane sūkṣmeтонкие одежды; мягкое одеяние
तापसाच्छादम्tāpasācchādamв одежде подвижника; в аскетическом покрове
आत्मजम्ātmajamсобственного сына; рождённого от меня
एकस्याः खलुekasyāḥ khaluиз-за одной лишь; поистине ради одной
कैकेय्याःkaikeyyāḥКайкейи; царицы Кайкейи
कृतेkṛteради; из-за
अयम्ayamэтот; весь этот
क्लिश्यतेkliśyateстрадает; мучится
जनःjanaḥнарод; люди
स्वार्थेsvārtheв собственной выгоде; ради личной цели
प्रयतमानायाःprayatamānāyāḥстарающейся; усердствующей
संश्रित्यsaṃśrityaприбегнув; опершись на
निकृतिम्nikṛtimобман; коварство
तु इमाम्tu imāmже этот; именно этот
एवम् उक्त्वाevam uktvāтак сказав; произнеся это
वचनम्vacanamслово; речь
बाष्पेणbāṣpeṇaслезами; плачем
पिहितेक्षणःpihitekṣaṇaḥс закрытыми глазами; с глазами, застланными
राम इतिrāma iti'Рама'; сказав 'Рама'
सकृत् एवsakṛt evaлишь один раз; только однажды
उक्त्वाuktvāсказав; произнеся
व्याहर्तुम्vyāhartumговорить; выговорить
न शशाकna śaśākaне смог; не был способен
haже; ведь
संज्ञाम् तुsaṃjñām tuсознание же; чувство
प्रतिलभ्य एवpratilabhya evaедва обретя; снова получив
मुहूर्तात्muhūrtātчерез мгновение; спустя короткое время
सः महीपतिःsaḥ mahīpatiḥтот владыка земли; царь
नेत्राभ्याम्netrābhyāmдвумя глазами; из глаз
अश्रुपूर्णाभ्याम्aśrupūrṇābhyāmполными слёз; наполненными слезами
सुमन्त्रम्sumantramСумантре; к Сумантре
इदम् अब्रवीत्idam abravītэто сказал; так произнёс
Translation

Услышав слова Рамы и увидев его в облике отшельника, царь вместе со своими жёнами лишился сознания. Сожжённый горем, он не мог смотреть на Рагхаву и, посмотрев на него, не мог ответить, настолько было подавлено его сердце. Некоторое время владыка земли был словно без чувств; затем, страдая и думая только о Раме, могучерукий царь стал причитать: «Верно, прежде я разлучил многих существ с детёнышами или причинил вред живым, и потому эта беда пришла ко мне. Но жизнь не уходит из тела до назначенного срока: Кайкейи терзает меня, а смерть всё не приходит. Я вижу перед собой собственного сына, сияющего как огонь: он снял тонкие одежды и стоит в покрове подвижника. Из-за одной Кайкейи, старающейся ради своей выгоды и прибегнувшей к этому коварству, страдает весь народ». Сказав это, царь, чьи глаза были застланы слезами, смог произнести только один раз: «Рама» — и больше не мог говорить. Через мгновение, вновь обретя сознание, владыка земли с глазами, полными слёз, сказал Сумантре.

Version

ac89287f8d78 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with