Mahābhārata
The Sage Kalakavrikshiya and the Corrupt Ministers (The Sage Kalakavṛkṣīya and the Corrupt Ministers)12.83.23-31
10320 / 15823
Mahābhārata · 12.83.23-31
Devanāgarī

मुनिर् उवाच
ज्ञात्वा नयान् अपायांश् च भृत्यतस् ते भयानि च ॥
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतो ऽन्तिकम् आगमम् ॥
प्राग् एवोक्तश् च दोषो ऽयम् आचार्यैर् नृपसेविनाम् ॥
अगतीकगतिर् ह्य् एषा या राज्ञा सह जीविका ॥
आशीविषैश् च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः ॥
बहुमित्राश् च राजानो बह्वमित्रास् तथैव च ॥
तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर् भयं राजोपसेविनाम् ॥
अथैषाम् एकतो राजन् मुहूर्ताद् एव भीर् भवेत् ॥
नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ ॥
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथं चिद् भूतिम् इच्छता ॥
प्रमादाद् धि स्खलेद् राजा स्खलिते नास्ति जीवितम् ॥
अग्निं दीप्तम् इवासीदेद् राजानम् उपशिक्षितः ॥
आशीविषम् इव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ॥
यत्नेनोपचरेन् नित्यं नाहम् अस्मीति मानवः ॥
दुर्व्याहृताच् छङ्कमानो दुष्कृताद् दुरधिष्ठितात् ॥
दुरासिताद् दुर्व्रजिताद् इङ्गिताद् अङ्गचेष्टितात् ॥
देवतेव हि सर्वार्थान् कुर्याद् राजा प्रसादितः ॥
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलम् अपि निर्दहेत् ॥
इति राजन् मयः प्राह वर्तते च तथैव तत् ॥

Transliteración (IAST)

munir uvāca
jñātvā nayān apāyāṃś ca bhṛtyatas te bhayāni ca ||
bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato 'ntikam āgamam ||
prāg evoktaś ca doṣo 'yam ācāryair nṛpasevinām ||
agatīkagatir hy eṣā yā rājñā saha jīvikā ||
āśīviṣaiś ca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ ||
bahumitrāś ca rājāno bahvamitrās tathaiva ca ||
tebhyaḥ sarvebhya evāhur bhayaṃ rājopasevinām ||
athaiṣām ekato rājan muhūrtād eva bhīr bhavet ||
naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatau ||
na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃ cid bhūtim icchatā ||
pramādād dhi skhaled rājā skhalite nāsti jīvitam ||
agniṃ dīptam ivāsīded rājānam upaśikṣitaḥ ||
āśīviṣam iva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram ||
yatnenopacaren nityaṃ nāham asmīti mānavaḥ ||
durvyāhṛtāc chaṅkamāno duṣkṛtād duradhiṣṭhitāt ||
durāsitād durvrajitād iṅgitād aṅgaceṣṭitāt ||
devateva hi sarvārthān kuryād rājā prasāditaḥ ||
vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlam api nirdahet ||
iti rājan mayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat ||

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
मुनिः उवाचmuniḥ uvācaмудрец сказал; риши ответил
ज्ञात्वा नयान् अपायान् चjñātvā nayān apāyān caузнав политики и опасности; пути и беды
भृत्यतः ते भयानि चbhṛtyataḥ te bhayāni caи страхи тебе от слуг; служащих
भक्त्या वृत्तिम् समाख्यातुम्bhaktyā vṛttim samākhyātumс преданностью поведение объяснить; образ действий
भवतः अन्तिकम् आगमम्bhavataḥ antikam āgamamк тебе близко я пришёл; явился
प्राक् एव उक्तः चprāk eva uktaḥ caуже прежде и назван; сказан
दोषः अयम्doṣaḥ ayamэтот порок; недостаток
आचार्यैः नृप सेविनाम्ācāryaiḥ nṛpa sevināmучителями царских служителей; служащих царю
अगतीक गतिः हि एषाagatīka gatiḥ hi eṣāпуть для безвыходного ведь это; прибежище
या राज्ञा सह जीविकाyā rājñā saha jīvikāта жизнь вместе с царём; служба
आशीविषैः च तस्य आहुःāśīviṣaiḥ ca tasya āhuḥи со змеями того называют; сравнивают
संगतम् यस्य राजभिःsaṃgatam yasya rājabhiḥобщение у кого с царями; связь
बहु मित्राः च राजानःbahu mitrāḥ ca rājānaḥи много друзей у царей; союзников
बहु अमित्राः तथा एव चbahu amitrāḥ tathā eva caи много врагов точно так же; недругов
तेभ्यः सर्वेभ्यः एव आहुःtebhyaḥ sarvebhyaḥ eva āhuḥот всех них именно называют; говорят
भयम् राज उपसेविनाम्bhayam rāja upasevināmстрах для служащих царю; придворных
अथ एषाम् एकतः राजन्atha eṣām ekataḥ rājanи вот от одного из них, царь; с одной стороны
मुहूर्तात् एव भीः भवेत्muhūrtāt eva bhīḥ bhavetв миг именно страх возникает; опасность
न एकान्तेन अप्रमादः हिna ekāntena apramādaḥ hiне полностью бдительность ведь; безошибочно
कर्तुम् शक्यः महीपतौkartum śakyaḥ mahīpatauможет быть сделана с царём; при владыке земли
न तु प्रमादः कर्तव्यःna tu pramādaḥ kartavyaḥно небрежность не должна делаться; допускаться
कथम् चित् भूतिम् इच्छताkatham cit bhūtim icchatāникак желающим благополучия; процветания
प्रमादात् हि स्खलेत् राजाpramādāt hi skhalet rājāведь от небрежности царь поскользнулся бы; ошибся
स्खलिते न अस्ति जीवितम्skhalite na asti jīvitamкогда поскользнулся, нет жизни; спасения
अग्निम् दीप्तम् इव आसीदेत्agnim dīptam iva āsīdetкак к пылающему огню приближаться; подходить
राजानम् उपशिक्षितःrājānam upaśikṣitaḥк царю обученный человек; наученный
आशीविषम् इव क्रुद्धम्āśīviṣam iva kruddhamкак ядовитую змею разгневанную; ядовитого
प्रभुम् प्राण धन ईश्वरम्prabhum prāṇa dhana īśvaramвладыку жизни и богатства; господина
यत्नेन उपचरेत् नित्यम्yatnena upacaret nityamстарательно пусть служит всегда; почитает
न अहम् अस्मि इति मानवःna aham asmi iti mānavaḥ«меня нет» так человек; без самомнения
दुर्व्याहृतात् शङ्कमानःdurvyāhṛtāt śaṅkamānaḥплохого высказывания опасаясь; неосторожного слова
दुष्कृतात् दुरधिष्ठितात्duṣkṛtāt duradhiṣṭhitātдурного поступка, плохого стояния; неверного положения
दुरासितात् दुर्व्रजितात्durāsitāt durvrajitātплохого сидения, плохой походки; движения
इङ्गितात् अङ्ग चेष्टितात्iṅgitāt aṅga ceṣṭitātнамеренного жеста, телодвижения; мимики
देवता इव हि सर्व अर्थान्devatā iva hi sarva arthānкак божество ведь все цели; дела
कुर्यात् राजा प्रसादितःkuryāt rājā prasāditaḥсовершит умилостивлённый царь; довольный
वैश्वानरः इव क्रुद्धःvaiśvānaraḥ iva kruddhaḥкак огонь Вайшванара разгневанный; пылающий
समूलम् अपि निर्दहेत्samūlam api nirdahetс корнем даже сожжёт; уничтожит
इति राजन् मयः प्राहiti rājan mayaḥ prāhaтак, царь, Мая сказал; говорил
वर्तते च तथा एव तत्vartate ca tathā eva tatи это действует именно так; бывает
Traducción

Мудрец сказал: «Узнав политические пути, опасности и страхи, которые приходят к тебе от слуг, я с преданностью пришёл к тебе, чтобы объяснить образ действий. Учители уже прежде называли этот недостаток царской службы: жизнь рядом с царём — путь для того, у кого нет другого пути. Говорят, что тот, кто связан с царями, связан словно с ядовитыми змеями. У царей много друзей и так же много врагов; от всех них, говорят, приходит страх к придворным, и даже от одного из них за миг может возникнуть опасность, царь. С царём невозможно быть совершенно безошибочно бдительным, но тот, кто желает благополучия, ни в коем случае не должен допускать небрежности. От небрежности царь может поскользнуться, а когда он поскользнулся, жизни уже нет. Обученный человек должен приближаться к царю как к пылающему огню; служить владыке жизни и богатства как разгневанной ядовитой змее, тщательно и всегда, думая: “Меня нет”. Ему следует опасаться дурного слова, дурного поступка, неверного положения, плохого сидения, плохой походки, жеста и телодвижения. Умилостивлённый царь, как божество, может исполнить все цели, но разгневанный, как огонь Вайшванара, сожжёт даже с корнем. Так сказал Мая, царь, и это действительно так».

Versión

d99c67b4eefb · publicado 20 jun 2026, 19:13:47 UTC

Disponible enRU

Pasa de verso en verso con