युधिष्ठिर उवाच
आभ्यन्तरे प्रकुपिते बाह्ये चोपनिपीडिते ॥
क्षीणे कोशे स्रुते मन्त्रे किं कार्यम् अवशिष्यते ॥
भीष्म उवाच
क्षिप्रं वा संधिकामः स्यात् क्षिप्रं वा तीक्ष्णविक्रमः ॥
पदापनयनं क्षिप्रम् एतावत् सांपरायिकम् ॥
अनुरक्तेन पुष्टेन हृष्टेन जगतीपते ॥
अल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिवः ॥
हतो वा दिवम् आरोहेद् विजयी क्षितिम् आवसेत् ॥
युद्धे तु संत्यजन् प्राणाञ् शक्रस्यैति सलोकताम् ॥
सर्वलोकागमं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुम् एव च ॥
विश्वासाद् विनयं कुर्याद् व्यवस्येद् वाप्य् उपानहौ ॥
अपक्रमितुम् इच्छेद् वा यथाकामं तु सान्त्वयेत् ॥
विलिङ्गमित्वा मित्रेण ततः स्वयम् उपक्रमेत् ॥
yudhiṣṭhira uvāca
ābhyantare prakupite bāhye copanipīḍite ||
kṣīṇe kośe srute mantre kiṃ kāryam avaśiṣyate ||
bhīṣma uvāca
kṣipraṃ vā saṃdhikāmaḥ syāt kṣipraṃ vā tīkṣṇavikramaḥ ||
padāpanayanaṃ kṣipram etāvat sāṃparāyikam ||
anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpate ||
alpenāpi hi sainyena mahīṃ jayati pārthivaḥ ||
hato vā divam ārohed vijayī kṣitim āvaset ||
yuddhe tu saṃtyajan prāṇāñ śakrasyaiti salokatām ||
sarvalokāgamaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantum eva ca ||
viśvāsād vinayaṃ kuryād vyavasyed vāpy upānahau ||
apakramitum icched vā yathākāmaṃ tu sāntvayet ||
viliṅgamitvā mitreṇa tataḥ svayam upakramet ||
Юдхиштхира спросил: «А если внутри вспыхнул мятеж, снаружи давит враг, казна истощена и тайный совет раскрыт, что остаётся делать?» Бхишма ответил: «В таком крайнем случае есть немного средств: быстро искать мира, быстро совершить решительное действие или быстро оставить позицию. Даже с малым войском царь может победить землю, если оно предано, крепко и воодушевлено, владыка земли. Если он погибнет, то взойдёт на небо; если победит, будет жить на земле, а отдавая жизнь в битве, достигает одного мира с Шакрой. Но, собрав мнения людей, он может пойти и путём мягкости: из доверия проявить смирение, решиться уйти, отступить, умиротворять как нужно, скрыться с помощью друга и затем самому начать новое действие».
f960aedc0ba6 · publicado 20 jun 2026, 21:21:02 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Вторая часть наставления расширяет выбор: бой не единственный достойный путь. Царь должен видеть состояние войска, казны, тайны и доверия; иногда решительность означает удар, иногда мир, иногда уход и скрытая подготовка нового начала.