भीष्म उवाच
ततो ऽतीते महाकल्पे उत्पन्ने ऽङ्गिरसः सुते ॥
बभूवुर् निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते ॥
बृहद् ब्रह्म महच् चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः ॥
एभिः समन्वितो राजन् गुणैर् विद्वान् बृहस्पतिः ॥
तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः ॥
अधीतवांस् तदा शास्त्रं सम्यक् चित्रशिखण्डिजम् ॥
स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः ॥
पालयाम् आस पृथिवीं दिवम् आखण्डलो यथा ॥
तस्य यज्ञो महान् आसीद् अश्वमेधो महात्मनः ॥
बृहस्पतिर् उपाध्यायस् तत्र होता बभूव ह ॥
प्रजापतिसुताश् चात्र सदस्यास् त्व् अभवंस् त्रयः ॥
एकतश् च द्वितश् चैव त्रितश् चैव महर्षयः ॥
धनुषाक्षो ऽथ रैभ्यश् च अर्वावसुपरावसू ॥
ऋषिर् मेधातिथिश् चैव ताण्ड्यश् चैव महान् ऋषिः ॥
ऋषिः शक्तिर् महाभागस् तथा वेदशिराश् च यः ॥
कपिलश् च ऋषिश्रेष्ठः शालिहोत्रपितामहः ॥
आद्यः कठस् तैत्तिरिश् च वैशंपायनपूर्वजः ॥
कण्वो ऽथ देवहोत्रश् च एते षोडश कीर्तिताः ॥
संभृताः सर्वसंभारास् तस्मिन् राजन् महाक्रतौ ॥
न तत्र पशुघातो ऽभूत् स राजैवं स्थितो ऽभवत् ॥
अहिंस्रः शुचिर् अक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः ॥
आरण्यकपदोद्गीता भागास् तत्रोपकल्पिताः ॥
प्रीतस् ततो ऽस्य भगवान् देवदेवः पुरातनः ॥
साक्षात् तं दर्शयाम् आस सो ऽदृश्यो ऽन्येन केन चित् ॥
स्वयं भागम् उपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान् ॥
अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा ॥
बृहस्पतिस् ततः क्रुद्धः स्रुवम् उद्यम्य वेगितः ॥
आकाशं घ्नन् स्रुवः पातै रोषाद् अश्रूण्य् अवर्तयत् ॥
उवाच चोपरिचरं मया भागो ऽयम् उद्यतः ॥
ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः ॥
उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात् प्राप्ताः सुरैर् इह ॥
किमर्थम् इह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर् विभुः ॥
ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान् वसुः ॥
प्रसादयाम् आस मुनिं सदस्यास् ते च सर्वशः ॥
ऊचुश् चैनम् असंभ्रान्ता न रोषं कर्तुम् अर्हसि ॥
नैष धर्मः कृतयुगे यस् त्वं रोषम् अचीकृथाः ॥
अरोषणो ह्य् असौ देवो यस्य भागो ऽयम् उद्यतः ॥
न स शक्यस् त्वया द्रष्टुम् अस्माभिर् वा बृहस्पते ॥
यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुम् अर्हति ॥
bhīṣma uvāca
tato 'tīte mahākalpe utpanne 'ṅgirasaḥ sute ||
babhūvur nirvṛtā devā jāte devapurohite ||
bṛhad brahma mahac ceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ ||
ebhiḥ samanvito rājan guṇair vidvān bṛhaspatiḥ ||
tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ ||
adhītavāṃs tadā śāstraṃ samyak citraśikhaṇḍijam ||
sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ ||
pālayām āsa pṛthivīṃ divam ākhaṇḍalo yathā ||
tasya yajño mahān āsīd aśvamedho mahātmanaḥ ||
bṛhaspatir upādhyāyas tatra hotā babhūva ha ||
prajāpatisutāś cātra sadasyās tv abhavaṃs trayaḥ ||
ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ ||
dhanuṣākṣo 'tha raibhyaś ca arvāvasuparāvasū ||
ṛṣir medhātithiś caiva tāṇḍyaś caiva mahān ṛṣiḥ ||
ṛṣiḥ śaktir mahābhāgas tathā vedaśirāś ca yaḥ ||
kapilaś ca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihotrapitāmahaḥ ||
ādyaḥ kaṭhas taittiriś ca vaiśaṃpāyanapūrvajaḥ ||
kaṇvo 'tha devahotraś ca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥ ||
saṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārās tasmin rājan mahākratau ||
na tatra paśughāto 'bhūt sa rājaivaṃ sthito 'bhavat ||
ahiṃsraḥ śucir akṣudro nirāśīḥ karmasaṃstutaḥ ||
āraṇyakapadodgītā bhāgās tatropakalpitāḥ ||
prītas tato 'sya bhagavān devadevaḥ purātanaḥ ||
sākṣāt taṃ darśayām āsa so 'dṛśyo 'nyena kena cit ||
svayaṃ bhāgam upāghrāya puroḍāśaṃ gṛhītavān ||
adṛśyena hṛto bhāgo devena harimedhasā ||
bṛhaspatis tataḥ kruddhaḥ sruvam udyamya vegitaḥ ||
ākāśaṃ ghnan sruvaḥ pātai roṣād aśrūṇy avartayat ||
uvāca coparicaraṃ mayā bhāgo 'yam udyataḥ ||
grāhyaḥ svayaṃ hi devena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ ||
udyatā yajñabhāgā hi sākṣāt prāptāḥ surair iha ||
kimartham iha na prāpto darśanaṃ sa harir vibhuḥ ||
tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahān vasuḥ ||
prasādayām āsa muniṃ sadasyās te ca sarvaśaḥ ||
ūcuś cainam asaṃbhrāntā na roṣaṃ kartum arhasi ||
naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yas tvaṃ roṣam acīkṛthāḥ ||
aroṣaṇo hy asau devo yasya bhāgo 'yam udyataḥ ||
na sa śakyas tvayā draṣṭum asmābhir vā bṛhaspate ||
yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭum arhati ||
Бхишма сказал: Когда прошла великая кальпа и родился сын Ангираса, Брихаспати, жрец богов, боги стали довольны. Слова «великий», «брахман» и «обширный» имеют близкий смысл; такими качествами был наделён мудрый Брихаспати. Его главным учеником был царь Упаричара Васу, изучивший шастру Читрашикхандина. Подготовленный божественным порядком, Васу правил землёй, как Индра небом. У этого махатмы была великая ашвамедха, и Брихаспати был там наставником и хотаром. На жертве присутствовали шестнадцать риши и заседателей, включая Экату, Двиту, Триту, Капилу, Канву и других. Все принадлежности великого обряда были собраны, но убийства животных там не было: царь стоял в ненасилии, чистоте, щедрости и действии без ожиданий. Доли жертвы были приготовлены по словам араньяк. Довольный им древний Бог богов Сам явился ему, хотя для всех прочих был невидим; Сам принял пуродашу, и доля была взята невидимым Богом Хари. Брихаспати разгневался: подняв жертвенную ложку, он бил ею воздух и от гнева проливал слёзы. Он сказал Упаричаре, что доля, поднятая им, должна быть принята Самим Богом у него на глазах, как прежде боги лично принимали жертвенные доли. «Почему же всевластный Хари не явился мне?» — спросил он. Тогда великий царь Васу и все заседатели стали умиротворять взволнованного мудреца. Они сказали: «Не следует гневаться. В Крита-югу такой гнев не является дхармой. Тот Бог, чья доля предложена, свободен от гнева. Ни ты, о Брихаспати, ни мы не можем увидеть Его; увидеть Его достоин только тот, кому Он оказывает милость».
90cf7c761f2c · publicado 21 jun 2026, 7:43:05 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Главная напряжённость эпизода — между правильным обрядом и милостью. Брихаспати знает ритуал, но видение Хари не производится техникой; оно даётся тем, кому Господь открывает Себя.