पुलस्त्य उवाच
इदमर्थं महाराज श्वेतो राजा महायशाः । वसिष्ठं पृष्टवान्प्रश्नं क्षुधया पीडितो भृशम्
आसीदिलावृते वर्षे श्वेतो राजा महाबलः । स महीं सकलां जिग्ये सप्तद्वीपां सपत्तनाम्
ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठश्च आसीत्तस्य पुरोहितः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो जित्वा परमधार्मिकः
पुरोहितमुवाचेदं वसिष्ठं जपतां वरम् । भगवन्नश्वमेधानां सहस्रं कर्तुमुत्सहे
सुवर्णरूप्यरत्नानां दानं कर्तुं द्विजातिषु । पृथिव्यामन्नदानं तु नेच्छामि वै गुरो
नान्नेन किंचित्तेन दत्ते होमिद्विजे प्रभो । न किंचिद्वस्त्विति ज्ञात्वा न दत्तं तत्कदाचन
रक्तवस्त्रमलंकारं ग्रामांश्च नगराणि च । अददाद्ब्राह्मणेभ्योऽसौ श्वेतो राजा महायशाः
नान्नं जलं तेन राज्ञा दत्तमासीत्कदाचन । ततोश्वमेधैर्बहुभिर्यज्चासौ नृपसत्तम
स्वर्गं गतः पुण्यजितं तपस्तप्त्वार्बुदत्रयम् । ब्राह्मीं सलोकतां प्राप्तः सर्वालंकारभूषितः
नृत्यंत्यप्सरसस्तत्र गायंते सिद्धयोषितः । तुंबुरुर्नारदस्तत्र द्वावप्यनुगतौ सदा
अगायेतां महाप्राज्ञौ मुनयश्च तपोन्विताः । वेदोक्तमंत्रैः स्तुन्वंति अनेकक्रतुयाजिनम्
एवंविभवयुक्तस्य राज्ञस्तस्य महात्मनः । क्षुधयापीड्यते देहं तृष्णया च विशेषतः
स तयापीड्यमानस्तु क्षुधया राजसत्तमः । विमानेनाप्यसौस्वर्गं त्यक्त्वागादृक्ष पर्वतम्
चत्वारि मूर्तिस्तत्रागात्परा दग्धा महावने । तत्रास्थीनि स्वयं गृह्य लिहन्नास्ते स पार्थिवः
पुनर्विमानमारुह्य ययौ नाकं नराधिपः । अथ कालेन महता स राजा संशितव्रतः
स्वान्यस्थीनिलिहन् दृष्टो वसिष्ठेन पुरोधसा । उक्तश्चकिन्नुराजेंद्र स्वास्थिभक्षो नराधिप
एवमुक्तस्ततो राजा वसिष्ठेन महर्षिणा । उवाच वचनं चेदं श्वेतो राजाथ तं मुनिम्
भगवस्तृट्क्षुधार्तोहमन्नदानं पुरा मया । न दत्तं मुनिशार्दूल तेन मां क्षुत्प्रबाधते
एवमुक्तस्तदा राज्ञा वसिष्ठो मुनिपुंगवः । उवाच तं तृपं भूयो वाक्यमेतन्महामुनिः
किं ते करोमि राजेंद्र क्षुधितस्य विशेषतः । वस्तुकस्यापि किंचिद्धि नादत्तमुपतिष्ठति
रत्नहेमप्रदानेन भोगवान् जायते नरः । अन्नदानप्रदानेन सर्वकामैः प्रदीपितः
तन्न दत्तं त्वया राजन् स्तोकं मत्वा नराधिप । अदत्तस्य च संभूतिर्यथा भवति मे गुरो
वसिष्ठ त्वत्प्रसादेन तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः । अस्त्येकं कारणं येन जायते नात्र संशयः
तच्छृणुष्व नरव्याघ्र कथ्यमानं मया तव । आसीद्राजापुरा कल्पे विनीताश्वेति कीर्तितः
सचाश्वमेधमारेभे यज्ञं कर्तु वरं नृपः । यजनांते द्विजेंद्रेभ्यो दत्तं गोश्वादि याचितम्
नान्नं दत्तं तेन किंचित् स्वल्पं मत्वा यथा त्वया । ततः कालेन महतामृतोऽसौ जाह्नवीतटे
मायापुर्यां विनीताश्वः सार्वभौमोऽभवन्नृपः । स्वर्गं च गतवान्योऽपि यथा राजाभवं प्रभो
असावपि क्षुधाविष्ट एवमेवागतो भवत् । मर्त्यलोके नदीतीरे गंगायां नीलपर्वते
विमानेनार्कवर्णेन भास्वता देववन्नृप । ददर्श तत्स्वकं देहं तथा स्वं च पुरोहितम्
होतारं ब्राह्मणं नाम यजंतं जाह्नवीतटे । तं दृष्ट्वासावपि पुनः पर्यपृच्छद्द्विजोत्तमम्
क्षुधायाः कारणं राजन् स होता तमुवाच ह । तिलधेनुं च वै राजन् घृतधेनुं च सत्तम
जलधेनुं च धेनुं च रसधेनुं च पार्थिव । देहि शीघ्रं येन भवांस्तृट्क्षुधावर्जितो दिवि
रमेत यावदादित्यस्तपते दिवि चंद्रमाः । एवमुक्तस्ततो राजा तं पुनः पृष्टवानिदम्
तिलधेनुस्थितिं ब्रूहि तथा कृत्वा ददाम्यहम् । विधानं तिलधेनोस्तु तच्छृणुष्व नराधिप
धेनुः स्यात्षोडशाढक्या चतुर्भिर्वत्सको भवेत् । इक्षुदंडमयाः पादा दंताः पुष्पमयाः शुभाः
नासा गंधमयी तस्या जिह्वा गुडमयी तथा । पुच्छे स्रक्कल्पनीया स्याद्घंटाभरणभूषिता
ईदृशीं कल्पयित्वा तु स्वर्णशृंगीं तु कल्पयेत् । रौप्यखुरां कांस्यदोहां पूर्वधेनुविधानतः
कृत्वा तां ब्राह्मणायाशु दापयेन्मंत्रतो नृप । स्थितां कृष्णाजिने धेनुं वासोभिर्गोपितां शुभाम्
सूत्रेण सूत्रितां कृत्वा पंचरत्नसमन्विताम् । सर्वौषधिसमायुक्तां मंत्रपूतां तु दापयेत्
अन्नं मे जायतां सद्यः पानं सर्वरसास्तथा । कामान्संपादयास्माकं तिलधेनो द्विजार्पिता
गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थे विशेषतः । देहि कामान्वितान्सर्वां स्तिलधेनो नमोस्तुते
एवं विधानतो दत्ता तिलधेनुर्नृपोत्तम । सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः
जलधेनुस्तथैवेह कुंभैरेव प्रकल्पिता । दत्ता तु विधिना कामान् सद्यः सर्वान्प्रयच्छति । धेनुशतं तथा दत्तं पूर्णिमानियमेन हि । सावित्रीव च वै स्वर्गे सर्वकामप्रदा भवेत्
घृतधेनुस्तथा दत्ता विधानेन विचक्षणैः । सर्वकामसमावाप्ति कुरुते कांतिदा भवेत्
रसधेनुस्तथा दत्ता कार्तिके मासि पार्थिव । सर्वान्कामान्प्रयच्छेत्तु नित्यं सा गतिदा भवेत् । एतत्ते सर्वमाख्यातं समासाद्बहुविस्तरम्
idamarthaṃ mahārāja śveto rājā mahāyaśāḥ | vasiṣṭhaṃ pṛṣṭavānpraśnaṃ kṣudhayā pīḍito bhṛśam
āsīdilāvṛte varṣe śveto rājā mahābalaḥ | sa mahīṃ sakalāṃ jigye saptadvīpāṃ sapattanām
brahmaputro vasiṣṭhaśca āsīttasya purohitaḥ | sa kadācinnṛpaśreṣṭho jitvā paramadhārmikaḥ
purohitamuvācedaṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam | bhagavannaśvamedhānāṃ sahasraṃ kartumutsahe
suvarṇarūpyaratnānāṃ dānaṃ kartuṃ dvijātiṣu | pṛthivyāmannadānaṃ tu necchāmi vai guro
nānnena kiṃcittena datte homidvije prabho | na kiṃcidvastviti jñātvā na dattaṃ tatkadācana
raktavastramalaṃkāraṃ grāmāṃśca nagarāṇi ca | adadādbrāhmaṇebhyo'sau śveto rājā mahāyaśāḥ
nānnaṃ jalaṃ tena rājñā dattamāsītkadācana | tatośvamedhairbahubhiryajcāsau nṛpasattama
svargaṃ gataḥ puṇyajitaṃ tapastaptvārbudatrayam | brāhmīṃ salokatāṃ prāptaḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ
nṛtyaṃtyapsarasastatra gāyaṃte siddhayoṣitaḥ | tuṃbururnāradastatra dvāvapyanugatau sadā
agāyetāṃ mahāprājñau munayaśca taponvitāḥ | vedoktamaṃtraiḥ stunvaṃti anekakratuyājinam
evaṃvibhavayuktasya rājñastasya mahātmanaḥ | kṣudhayāpīḍyate dehaṃ tṛṣṇayā ca viśeṣataḥ
sa tayāpīḍyamānastu kṣudhayā rājasattamaḥ | vimānenāpyasausvargaṃ tyaktvāgādṛkṣa parvatam
catvāri mūrtistatrāgātparā dagdhā mahāvane | tatrāsthīni svayaṃ gṛhya lihannāste sa pārthivaḥ
punarvimānamāruhya yayau nākaṃ narādhipaḥ | atha kālena mahatā sa rājā saṃśitavrataḥ
svānyasthīnilihan dṛṣṭo vasiṣṭhena purodhasā | uktaścakinnurājeṃdra svāsthibhakṣo narādhipa
evamuktastato rājā vasiṣṭhena maharṣiṇā | uvāca vacanaṃ cedaṃ śveto rājātha taṃ munim
bhagavastṛṭkṣudhārtohamannadānaṃ purā mayā | na dattaṃ muniśārdūla tena māṃ kṣutprabādhate
evamuktastadā rājñā vasiṣṭho munipuṃgavaḥ | uvāca taṃ tṛpaṃ bhūyo vākyametanmahāmuniḥ
kiṃ te karomi rājeṃdra kṣudhitasya viśeṣataḥ | vastukasyāpi kiṃciddhi nādattamupatiṣṭhati
ratnahemapradānena bhogavān jāyate naraḥ | annadānapradānena sarvakāmaiḥ pradīpitaḥ
tanna dattaṃ tvayā rājan stokaṃ matvā narādhipa | adattasya ca saṃbhūtiryathā bhavati me guro
vasiṣṭha tvatprasādena tanmamācakṣva pṛcchataḥ | astyekaṃ kāraṇaṃ yena jāyate nātra saṃśayaḥ
tacchṛṇuṣva naravyāghra kathyamānaṃ mayā tava | āsīdrājāpurā kalpe vinītāśveti kīrtitaḥ
sacāśvamedhamārebhe yajñaṃ kartu varaṃ nṛpaḥ | yajanāṃte dvijeṃdrebhyo dattaṃ gośvādi yācitam
nānnaṃ dattaṃ tena kiṃcit svalpaṃ matvā yathā tvayā | tataḥ kālena mahatāmṛto'sau jāhnavītaṭe
māyāpuryāṃ vinītāśvaḥ sārvabhaumo'bhavannṛpaḥ | svargaṃ ca gatavānyo'pi yathā rājābhavaṃ prabho
asāvapi kṣudhāviṣṭa evamevāgato bhavat | martyaloke nadītīre gaṃgāyāṃ nīlaparvate
vimānenārkavarṇena bhāsvatā devavannṛpa | dadarśa tatsvakaṃ dehaṃ tathā svaṃ ca purohitam
hotāraṃ brāhmaṇaṃ nāma yajaṃtaṃ jāhnavītaṭe | taṃ dṛṣṭvāsāvapi punaḥ paryapṛcchaddvijottamam
kṣudhāyāḥ kāraṇaṃ rājan sa hotā tamuvāca ha | tiladhenuṃ ca vai rājan ghṛtadhenuṃ ca sattama
jaladhenuṃ ca dhenuṃ ca rasadhenuṃ ca pārthiva | dehi śīghraṃ yena bhavāṃstṛṭkṣudhāvarjito divi
rameta yāvadādityastapate divi caṃdramāḥ | evamuktastato rājā taṃ punaḥ pṛṣṭavānidam
tiladhenusthitiṃ brūhi tathā kṛtvā dadāmyaham | vidhānaṃ tiladhenostu tacchṛṇuṣva narādhipa
dhenuḥ syātṣoḍaśāḍhakyā caturbhirvatsako bhavet | ikṣudaṃḍamayāḥ pādā daṃtāḥ puṣpamayāḥ śubhāḥ
nāsā gaṃdhamayī tasyā jihvā guḍamayī tathā | pucche srakkalpanīyā syādghaṃṭābharaṇabhūṣitā
īdṛśīṃ kalpayitvā tu svarṇaśṛṃgīṃ tu kalpayet | raupyakhurāṃ kāṃsyadohāṃ pūrvadhenuvidhānataḥ
kṛtvā tāṃ brāhmaṇāyāśu dāpayenmaṃtrato nṛpa | sthitāṃ kṛṣṇājine dhenuṃ vāsobhirgopitāṃ śubhām
sūtreṇa sūtritāṃ kṛtvā paṃcaratnasamanvitām | sarvauṣadhisamāyuktāṃ maṃtrapūtāṃ tu dāpayet
annaṃ me jāyatāṃ sadyaḥ pānaṃ sarvarasāstathā | kāmānsaṃpādayāsmākaṃ tiladheno dvijārpitā
gṛhṇāmi devi tvāṃ bhaktyā kuṭumbārthe viśeṣataḥ | dehi kāmānvitānsarvāṃ stiladheno namostute
evaṃ vidhānato dattā tiladhenurnṛpottama | sarvakāmasamāvāptiṃ kurute nātra saṃśayaḥ
jaladhenustathaiveha kuṃbhaireva prakalpitā | dattā tu vidhinā kāmān sadyaḥ sarvānprayacchati | dhenuśataṃ tathā dattaṃ pūrṇimāniyamena hi | sāvitrīva ca vai svarge sarvakāmapradā bhavet
ghṛtadhenustathā dattā vidhānena vicakṣaṇaiḥ | sarvakāmasamāvāpti kurute kāṃtidā bhavet
rasadhenustathā dattā kārtike māsi pārthiva | sarvānkāmānprayacchettu nityaṃ sā gatidā bhavet | etatte sarvamākhyātaṃ samāsādbahuvistaram
Ради этого, о великий царь, многославный царь Швета, сильно удручённый голодом, вопросил Васиштху.
Был в стране Илаврите царь Швета, мощный; он покорил всю землю с семью материками и городами, а пурохитой у него был сын Брахмы Васиштха. Однажды тот лучший из царей, высоко-праведный, победив, сказал пурохите Васиштхе, лучшему из шепчущих: «Владыка, дерзаю совершить тысячу ашвамедх и даяние золота, серебра и самоцветов среди дваждырождённых; но даяния пищи на земле не желаю, о наставник». Полагая, что пищею брахману, совершающему хому, ничего не даётся, что это и не вещь вовсе, — он не давал её никогда. Красную одежду, украшение, сёла и города давал этот многославный царь Швета брахманам, но ни пищи, ни воды тем царём не было дано никогда.
Затем, совершив многие ашвамедхи, о лучший из царей, он ушёл на небо, добытое заслугою, и, совершая подвиг тридцать миллионов лет, обрёл единомирность с Брахмою, убранный всеми украшениями. Пляшут там апсары, поют жёны сиддхов, Тумбуру и Нарада — оба сопутствуют ему всегда; пели премудрые, и отшельники-подвижники славили мантрами, изречёнными в ведах, совершившего многие жертвы. И у этого царя, великого душою, обладающего таким величием, тело мучимо голодом, и особенно жаждою.
Мучимый ею, лучший из царей на колеснице покинул небо и отправился на гору Рикша. Там было прежнее его тело, сожжённое в великом лесу; и, взяв сам те кости, сидит тот царь, облизывая их; а потом, взойдя на колесницу, владыка людей снова отправлялся на небо. И вот, спустя долгое время, строгий в обете царь, облизывающий свои кости, был увиден пурохитою Васиштхою и спрошен: «Что же это, о владыка царей, — ты поедаешь свои кости, о владыка людей?» Так сказанный великим мудрецом, царь Швета сказал тому отшельнику такое слово: «Владыка, я истерзан жаждою и голодом: прежде мною не было дано даяния пищи, о тигр средь отшельников, — потому голод меня терзает».
Так сказанный царём, бык средь отшельников, великий отшельник, снова сказал царю такое слово: «Что мне сделать тебе, о владыка царей, а особенно голодному? Ведь и у имущего ничто неданное не предстаёт ему. Даянием самоцветов и золота человек рождается обладающим наслаждениями, а подаянием пищи — озарённым всеми желанными. Того ты не дал, о царь, сочтя малым». — «Как бывает мне восполнение неданного, о наставник? О Васиштха, твоею милостью поведай то мне, спрашивающему».
«Есть одна причина, чем это бывает, нет здесь сомнения; слушай то, о тигр средь людей, поведаемое тебе. Был прежде в кальпу царь, именуемый Винитáшва; он, превосходный царь, начал совершать жертву-ашвамедху, и по окончании жертвы владыкам дваждырождённых было дано просимое — коровы, кони и прочее; но пищи им не было дано ничего, сочтено малым, как и тобою. Затем, спустя долгое время, он умер на берегу Джахнави и в Майяпури Винитáшва стал царём-вседержцем, и ушёл на небо; и он, как и я, о владыка, так же пришёл, одержимый голодом, — в мире смертных, на берегу реки, на Ганге, на Синей горе. На колеснице цвета солнца, сияющей, подобно богу, о царь, он увидел то своё тело и своего пурохиту — хотара по имени Брахмана, жертвующего на берегу Джахнави. Увидев его, он снова вопросил лучшего из дваждырождённых о причине голода, и тот хотар сказал ему:
«Кунжутную корову, о царь, и корову из гхи, о достойнейший, водяную корову и корову, и соковую корову, о владыка земли, дай скоро, — чем ты, избавленный от жажды и голода, будешь блаженствовать на небе, доколе жжёт солнце и светит луна». Так сказанный, царь снова вопросил его: «Скажи устройство кунжутной коровы, и, сделав так, я дам». — «Слушай устав кунжутной коровы, о владыка людей: корова да будет из шестнадцати адхак, а телёнок — из четырёх; ноги из стеблей сахарного тростника, зубы прекрасные из цветов, нос у неё из благовоний, а язык из патоки; хвостом должен быть устроен венок, и убрана она колокольцами и украшениями. Устроив такую, пусть устроит её с золотыми рогами, с серебряными копытами, с бронзовым подойником, по уставу прежней коровы. Сделав, пусть скоро даст её брахману по мантре — стоящую на чёрной шкуре, укрытую одеждами, прекрасную, обвитую нитью, с пятью самоцветами, со всеми травами, освящённую мантрой: „Да родится у меня тотчас пища, питьё и все соки; исполни наши желания, о кунжутная корова, поднесённая брахману. Беру тебя с преданностью, о богиня, особенно ради семьи; дай все полные желаемого, о кунжутная корова, поклон тебе“. Так по уставу данная кунжутная корова, о лучший из царей, совершает обретение всех желаний, нет здесь сомнения.
Так же и водяная корова, устроенная здесь кувшинами, данная по уставу, тотчас дарует все желания; и сто коров, данные по обету полнолуния, как Савитри на небе, бывают дающими все желания. Так же корова из гхи, данная разумными по уставу, совершает обретение всех желаний и бывает дающей красоту. Соковая же корова, данная в месяц карттику, о владыка земли, дарует все желания и всегда бывает дающей путь. Это всё поведано тебе вкратце, хотя оно весьма обширно».
3606764d1fcd · publicado 3 sept 2026, 4:13:28 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Царь Швета не был скуп: он раздал сёла, города, золото и самоцветы, совершил тысячу ашвамедх и заслужил небо. Не дал он одного — еды, потому что счёл её вещью слишком малой, чтобы считаться даром. И на небе, среди апсар и хвалебных песен, его мучит голод, и он летает вниз обгладывать собственные кости.
Образ жестокий и точный: неданное не приходит. Кто отдавал только дорогое, получит дорогое; хлеб, которым он пренебрёг, ему никто не подаст. Мера дара — не в цене вещи, а в нужде того, кому её дают.
И Васиштха честно говорит, что прямо помочь не может: «что мне сделать тебе, а особенно голодному». Помогает не власть наставника, а обходной путь — кунжутная корова, вылепленная из зерна, тростника, патоки и цветов. Дар пищи, наконец совершённый, хотя бы и в этом виде.