सा राघवम् उपासीनम् असुखार्ता सुखोचिता । उवाच पुरुषव्याघ्रम् उपशृण्वति लक्ष्मणे ॥
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव । न स्म दुःखम् अतो भूयः पश्येयम् अहम् अप्रजा ॥
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः । अप्रजास्मीति संतापो न ह्य् अन्यः पुत्र विद्यते ॥
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे । अपि पुत्रे विपश्येयम् इति रामास्थितं मया ॥
सा बहून्य् अमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् । अहं श्रोष्ये सपत्नीनाम् अवराणां वरा सती । अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ॥
त्वयि संनिहिते ऽप्य् एवम् अहम् आसं निराकृता । किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणम् एव मे ॥
यो हि मां सेवते कश् चिद् अथ वाप्य् अनुवर्तते । कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥
दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव । अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥
उपवासैश् च योगैश् च बहुभिश् च परिश्रमैः । दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥
स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन् न दीर्यते । प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥
sā rāghavam upāsīnam asukhārtā sukhocitā | uvāca puruṣavyāghram upaśṛṇvati lakṣmaṇe ||
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava | na sma duḥkham ato bhūyaḥ paśyeyam aham aprajā ||
eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ | aprajāsmīti saṃtāpo na hy anyaḥ putra vidyate ||
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe | api putre vipaśyeyam iti rāmāsthitaṃ mayā ||
sā bahūny amanojñāni vākyāni hṛdayacchidām | ahaṃ śroṣye sapatnīnām avarāṇāṃ varā satī | ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati ||
tvayi saṃnihite 'py evam aham āsaṃ nirākṛtā | kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇam eva me ||
yo hi māṃ sevate kaś cid atha vāpy anuvartate | kaikeyyāḥ putram anvīkṣya sa jano nābhibhāṣate ||
daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava | atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam ||
upavāsaiś ca yogaiś ca bahubhiś ca pariśramaiḥ | duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā ||
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yan na dīryate | prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā ||
Каусалья, привыкшая к счастью, но поражённая страданием, сказала сидевшему рядом Раме, тигру среди людей, пока Лакшмана слушал: «О сын, если бы ты не родился мне на горе, я, оставаясь бездетной, не увидела бы страдания большего, чем это. У бездетной женщины бывает только одно человеческое горе — мучение “я бездетна”; другого, о сын, нет. Я не видела прежде счастья и блага в силе мужа и думала: “Хотя бы в сыне я увижу радость”, — поэтому опиралась на тебя, Рама. Теперь я, старшая, буду слушать от младших соперниц множество неприятных слов, разрывающих сердце. Что может быть для женщины горше этого? Даже когда ты был рядом, меня так отвергали; что же будет, когда ты уйдёшь, милый? Тогда смерть для меня несомненна. Кто бы ни служил мне или следовал за мной, увидев сына Кайкейи, уже не заговорит со мной. Семнадцать лет прошло с твоего рождения, о Рагхава, пока я ждала конца своих страданий. Постами, обетами и многими трудами я, несчастная, в муках взрастила тебя — и всё напрасно. Моё сердце, видно, очень твёрдое, раз не разрывается, как берег великой реки в сезон дождей, омытый новой водой».
4f1f010a0616 · publicado 22 jun 2026, 0:00:00 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Плач Каусальи не только о разлуке с сыном. В нём слышна вся долгая боль женщины, которая надеялась, что праведный сын станет её защитой от унижения и одиночества.