अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः । पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा
काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता । शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः
धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः । पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी
त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् । उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः
यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका । धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता
सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् । विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम्
काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका । शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता
तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना । मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता
स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा । सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते
दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च । हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका
वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता । वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः
ayo lohaṃ samuddiṣṭaṃ yaugikairlohanāmabhiḥ / puraṃ kuṭanaṭaṃ vidyānmahiṣākṣaḥ palaṅkaṣā
kāśmarī kaṭphalā jñeyā śrīparṇo ceti kīrtitā / śallakī gajabhakṣyā ca patrī ca surabhī stravaḥ
dhātrīmāmalakīṃ vidyādakṣaścaiva vibhītakaḥ / pathyābhayā ca vijñeyā pūtanā ca harītakī
triphalā phalamevoktā tacca jñeyaṃ phalatrikam / udakīryo dīrghavṛntaḥ karañjaśceti kīrtitaḥ
yaṣṭī yaṣṭyāhvayaṃ proktaṃ madukaṃ madhuyaṣṭikā / dhātakī tāmraparṇo syātsamaṅgā kuñjarā matā
sitaṃ malayajaṃ śītaṃ gośīrṣaṃ sitacandanam / vidyādraktaṃ candanaṃ ca dvitīyaṃ raktacandanam
kākolī ca smṛtā vīrā vayasyā cārkapuṣpikā / śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ca mahāghoṣā ca kīrtitā
tugākṣīrī śubhā vāṃśī vijñeyā vaṃśalocanā / mṛdvikā ca smṛtā drākṣā tathā gostanikā matā
syāduśīraṃ mṛṇālañca sevyaṃ lāmajjakaṃ tathā / sārañca gopavallī ca gopī bhadrā ca kathyate
dantī kaṭaṅkaṭerī ca jñeyā dāruniśeti ca / haridrā rajanī proktā pītikā rātrināmikā
vṛkṣādanī chinnaruhā nīlavallī rasāmṛtā / vasukoṭaśca vijñeyo vāśiraḥ kāmpillo mataḥ
Аяс названо лохой и производными именами железа. Пура да знает он как кутанату, махишакшу и паланкашу. Кашмари да будет знаема катпхалой и названа шрипарни. Шаллаки — гаджабхакшья, патри, сурабхи и срава. Дхатри да знает он как амалаки; акша — это вибхитака. Патхья, абхая, путана да будет знаема харитаки. Трипхала названа плодом, и то да будет знаемо как пхалатрика. Удакирья, диргхавринта — назван каранджей. Яшти названо яштьяхваей, мадукой и мадхуяштикой. Дхатаки бывает тамрапарни, самангой и считается кунджарой. Белый — малаяджа, шита, гоширша, белый сандал; красный же — второй, красный сандал. Каколи названа вирой, ваясьей и аркапушпикой. Шринги — каркаташринги и названа махагхошей. Тугакшири — шубха, ванши и вамшалочана. Мридвика названа дракшей и гостаникой. Ушира бывает мриналой, севьей и ламаджджакой; сара, гопавалли, гопи и бхадра — так называется. Данти — катанкатери и дарунища; харидра названа раджани, питикой и ратринамикой. Врикшадани, чхиннаруха, нилавалли, расамрита; васукота да будет знаем ваширой и считается кампиллой.
aabf702b7355 · प्रकाशित 2 सित॰ 2026, 7:47:46 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
В словарь входит и железо: аяс, лоха и производные. Металлы стоят наравне с травами, как и в прописях, где они входили в состав.
Сандал разделён на два по цвету, и каждому отведён свой ряд имён. Различение по признаку заменяет здесь отдельное название.
Трипхала названа просто «плодом», и то же слово служит именем всей тройки. Собирательное имя объяснено через простейшее.