हरिवंश
Кришна уничтожает Калаявану через МучукундуHV 85.46-56
443 / 607
हरिवंश · HV 85.46-56
देवनागरी

अनुगम्यमानः कृष्णश् च तेन म्लेच्छेन शत्रुणा तां गुहां मुचुकुन्दस्य प्रविवेश विनीतवत् ॥
शिरःस्थाने तु राजर्षेर् मुचुकुन्दस्य केशवः संदर्शनपथं त्यक्त्वा तस्थौ बुद्धिमतां वरः ॥
अनुप्रविश्य यवनो ददर्श पृथिवीपतिम् प्रस्वपन्तं कृतान्ताभम् आससाद सुदुर्मतिः ॥
वासुदेवं तु तं मत्वा घट्टयाम् आस पार्थिवम् पादेनात्मविनाशाय शलभः पावकं यथा ॥
मुचुकुन्दश् च राजर्षिः पादस्पर्शविबोधितः चुकोप निच्राच्छेदेन पादस्पर्शेन तेन च ॥
संस्मृत्य च वरं शक्राद् अवैक्षत तमग्रतः स दृष्टमात्रः क्रुद्धेन संप्रजज्वाल सर्वतः ॥
ददाह पावकस् तं तु शुष्कं वृक्षम् इवाशनिः क्षणेन कालयवनं नेत्रतेजोविनिर्गतः ॥
तं वासुदेवः श्रीमन्तं चिरसुप्तं नराधिपम् कृतकार्यो ऽब्रवीद् धीमान् इदं वचनम् उत्तमम् ॥
राजंश् चिरप्रसुप्तो ऽसि कथितो नारदेन मे कृतं मे सुमहत् कार्यं स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम् ॥
वासुदेवम् अथालक्श्य राजा ह्रस्वं प्रमाणतः परिवृत्तं युगं मेने कालेन महता ततः ॥
उवाच राजा गोविन्दं को भवान् किम् इहागतः कश् च कालः प्रसुप्तस्य यदि जानासि कथ्यताम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

anugamyamānaḥ kṛṣṇaś ca tena mlecchena śatruṇā tāṃ guhāṃ mucukundasya praviveśa vinītavat ||
śiraḥsthāne tu rājarṣer mucukundasya keśavaḥ saṃdarśanapathaṃ tyaktvā tasthau buddhimatāṃ varaḥ ||
anupraviśya yavano dadarśa pṛthivīpatim prasvapantaṃ kṛtāntābham āsasāda sudurmatiḥ ||
vāsudevaṃ tu taṃ matvā ghaṭṭayām āsa pārthivam pādenātmavināśāya śalabhaḥ pāvakaṃ yathā ||
mucukundaś ca rājarṣiḥ pādasparśavibodhitaḥ cukopa nicrācchedena pādasparśena tena ca ||
saṃsmṛtya ca varaṃ śakrād avaikṣata tamagrataḥ sa dṛṣṭamātraḥ kruddhena saṃprajajvāla sarvataḥ ||
dadāha pāvakas taṃ tu śuṣkaṃ vṛkṣam ivāśaniḥ kṣaṇena kālayavanaṃ netratejovinirgataḥ ||
taṃ vāsudevaḥ śrīmantaṃ cirasuptaṃ narādhipam kṛtakāryo 'bravīd dhīmān idaṃ vacanam uttamam ||
rājaṃś ciraprasupto 'si kathito nāradena me kṛtaṃ me sumahat kāryaṃ svasti te 'stu vrajāmy aham ||
vāsudevam athālakśya rājā hrasvaṃ pramāṇataḥ parivṛttaṃ yugaṃ mene kālena mahatā tataḥ ||
uvāca rājā govindaṃ ko bhavān kim ihāgataḥ kaś ca kālaḥ prasuptasya yadi jānāsi kathyatām ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अनुगम्यमानः कृष्णश् चanugamyamānaḥ kṛṣṇaś caи Кришна, преследуемый; Кришна, за которым следовал
तेन म्लेच्छेन शत्रुणाtena mlecchena śatruṇāтем врагом-млеччхой; этим млекчхским врагом
तां गुहां मुचुकुन्दस्यtāṃ guhāṃ mucukundasyaв ту пещеру Мучукунды; в пещеру Мучукунды
प्रविवेश विनीतवत्praviveśa vinītavatвошёл как смиренный; вступил сдержанно
शिरःस्थाने तु राजर्षेर्śiraḥsthāne tu rājarṣerу головы же царственного риши; около головы раджарши
मुचुकुन्दस्य केशवःmucukundasya keśavaḥМучукунды Кешава; Кешава Мучукунды
संदर्शनपथं त्यक्त्वाsaṃdarśanapathaṃ tyaktvāоставив путь видения; уйдя с линии взгляда
तस्थौ बुद्धिमतां वरःtasthau buddhimatāṃ varaḥстоял лучший из мудрых; встал лучший разумных
अनुप्रविश्य यवनोanupraviśya yavanoвойдя следом, яван; Явана, войдя за ним
ददर्श पृथिवीपतिम्dadarśa pṛthivīpatimувидел владыку земли; увидел царя
प्रस्वपन्तं कृतान्ताभम्prasvapantaṃ kṛtāntābhamспящего, подобного смерти; спящего как Кританте
आससाद सुदुर्मतिःāsasāda sudurmatiḥприблизился крайне глупый; подошёл дурноумный
वासुदेवं तु तं मत्वाvāsudevaṃ tu taṃ matvāприняв его за Васудеву; считая его Кришной
घट्टयाम् आस पार्थिवम्ghaṭṭayām āsa pārthivamтолкнул царя; ударил владыку
पादेनात्मविनाशायpādenātmavināśāyaногой к собственной гибели; стопой на свою погибель
शलभः पावकं यथाśalabhaḥ pāvakaṃ yathāкак мотылёк огонь; словно саранча в пламя
मुचुकुन्दश् च राजर्षिःmucukundaś ca rājarṣiḥи Мучукунда царственный риши; Мучукунда-раджарши
पादस्पर्शविबोधितःpādasparśavibodhitaḥпробуждённый касанием стопы; разбуженный ударом ноги
चुकोप निच्राच्छेदेनcukopa nicrācchedenaразгневался из-за прерывания сна; вспыхнул из-за нарушения сна
पादस्पर्शेन तेन चpādasparśena tena caи тем касанием стопы; и этим прикосновением ноги
संस्मृत्य च वरं शक्राद्saṃsmṛtya ca varaṃ śakrādи вспомнив дар от Шакры; припомнив благословение Индры
अवैक्षत तमग्रतःavaikṣata tamagrataḥпосмотрел на него перед собой; взглянул на стоящего впереди
स दृष्टमात्रः क्रुद्धेनsa dṛṣṭamātraḥ kruddhenaон, лишь увиденный разгневанным; тот, едва увиденный гневным
संप्रजज्वाल सर्वतःsaṃprajajvāla sarvataḥзапылал со всех сторон; вспыхнул целиком
ददाह पावकस् तं तुdadāha pāvakas taṃ tuогонь сжёг его; пламя испепелило его
शुष्कं वृक्षम् इवाशनिःśuṣkaṃ vṛkṣam ivāśaniḥкак молния сухое дерево; словно гром сухое древо
क्षणेन कालयवनंkṣaṇena kālayavanaṃв мгновение Калаявану; Калаявану за миг
नेत्रतेजोविनिर्गतःnetratejovinirgataḥвышедший из блеска глаз; исшедший из силы взгляда
तं वासुदेवः श्रीमन्तंtaṃ vāsudevaḥ śrīmantaṃему Васудева славному; к этому сияющему Кришна
चिरसुप्तं नराधिपम्cirasuptaṃ narādhipamдолго спавшему царю; владыке, долго спавшему
कृतकार्यो ऽब्रवीद् धीमान्kṛtakāryo 'bravīd dhīmānсовершивший дело, мудрый, сказал; мудрый, завершив задачу, произнёс
इदं वचनम् उत्तमम्idaṃ vacanam uttamamэто высшее слово; эту превосходную речь
राजंश् चिरप्रसुप्तो ऽसिrājaṃś ciraprasupto 'siцарь, ты долго спал; о царь, ты спал долго
कथितो नारदेन मेkathito nāradena meрассказан Нарадой мне; мне было поведано Нарадой
कृतं मे सुमहत् कार्यंkṛtaṃ me sumahat kāryaṃмною выполнено очень великое дело; моя большая задача сделана
स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम्svasti te 'stu vrajāmy ahamблаго тебе да будет, я иду; будь благополучен, я ухожу
वासुदेवम् अथालक्श्यvāsudevam athālakśyaзатем увидев Васудеву; тогда заметив Кришну
राजा ह्रस्वं प्रमाणतःrājā hrasvaṃ pramāṇataḥцарь малым по размеру; царь, малым мерой
परिवृत्तं युगं मेनेparivṛttaṃ yugaṃ meneпосчитал югу сменившейся; понял, что век переменился
कालेन महता ततःkālena mahatā tataḥиз-за великого времени затем; по прошествии большого времени
उवाच राजा गोविन्दंuvāca rājā govindaṃцарь сказал Говинде; владыка обратился к Говинде
को भवान् किम् इहागतःko bhavān kim ihāgataḥкто ты, зачем сюда пришёл; кто ты и почему пришёл
कश् च कालः प्रसुप्तस्यkaś ca kālaḥ prasuptasyaи какое время спящего; сколько времени прошло во сне
यदि जानासि कथ्यताम्yadi jānāsi kathyatāmесли знаешь, пусть будет сказано; если ведаешь, расскажи
अनुवाद

Преследуемый этим млекчхским врагом, Кришна смиренно вошёл в пещеру Мучукунды. Лучший из мудрых Кешава встал у головы царственного риши Мучукунды, уйдя с линии взгляда. Явана, войдя следом, увидел спящего царя, подобного смерти, и крайне глупо приблизился. Приняв его за Васудеву, он ударил царя ногой на собственную погибель, как мотылёк летит в огонь. Царственный риши Мучукунда, разбуженный прикосновением ноги и разгневанный прерыванием сна, вспомнил дар Шакры и посмотрел на стоявшего перед ним. Едва увиденный разгневанным Мучукундой, Калаявана запылал со всех сторон. Огонь, вышедший из силы глаз, в мгновение сжёг Калаявану, как молния сухое дерево. Тогда мудрый Васудева, завершив дело, сказал славному царю, долго спавшему, такую превосходную речь: «О царь, ты спал долго. Нарада рассказал мне о тебе. Мною совершено очень великое дело. Да будет тебе благо; я ухожу». Увидев Васудеву, малого по размеру, царь понял, что за великое время сменилась юга, и сказал Говинде: «Кто ты? Зачем пришёл сюда? И сколько времени прошло, пока я спал? Если знаешь, расскажи».

संस्करण

21f2074b1ad6 · प्रकाशित 22 जून 2026, 4:37:05 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से