Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
हरिवंश
Анируддха освобождён, и Кришна возвращается в ДваракуHV 113.45-70
590 / 607
हरिवंश · HV 113.45-70
॥
देवनागरी

तत्र देवाः समरुतः ससाध्याः समितिंजय अनुगच्छन्ति विश्वेशं सर्वभूतादिम् अव्ययम् ॥
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ आयान्तम् अनुगच्छन्ति यशसा विजयेन च ॥
दुराद् एव तु तां दृष्ट्वा द्वारकां द्वारमालिनीम् पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं चक्रे चक्रगदाधरः ॥
देवानुयात्रनिर्घोषं पाञ्चजन्यस्य निस्वनम् श्रुत्वा द्वारवती सर्वा प्रहर्षम् अतुलं गता ॥
वैनतेयसमासीनं नीलाञ्जनचयोपमम् अवन्दन्यादवाः कृष्णं श्रिया परमया युतम् ॥
ऋषिभिर् देवगन्धर्वैश् चारणैश् च समन्ततः संस्तूयमानो गोविन्दो द्वारकोपरि विष्ठितः ॥
तदाश्चर्यम् अपश्यन्त दाशार्हगणसत्तमाः बाणं जित्वा महादेवम् आयान्तं पुरुषोत्तमम् ॥
द्वारकावासिनां वाचश् चरन्ति बहुधा तदा प्राप्ते कृष्णे महाभागे सात्वतानां महारथे ॥
धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मो येषां नो जगतः पतिः रक्षिता चापि गोप्ता च दीर्घबाहुर् जनार्दनः ॥
वैनतेयं समारुह्य बाणं जित्वा सुदुर्जयम् प्राप्तो ऽयं पुण्डरीकाक्षो मनांस्य् आह्लादयन्न् इव ॥
एवं कथयताम् एव द्वारकावासिनां तदा वासुदेवगृहं देवा विविशुस् ते महारथाः ॥
तानि तेषां विमानानि दिवि संचरतां तदा स्थितान्य् एव प्रदृश्यन्ते नानारूपाणि सर्वशः ॥
सिंहर्षभमृगैर् नागैर् वाजिसारसबर्हिणैः भास्वन्ति तानि दृश्यन्ते विमानानि सहस्रशः ॥
एते रुद्रास् तथादित्या वसवो ऽथाश्विनाव् अपि साध्या देवास् तथान्ये चाप्य् अवन्दंस् तान् यथाक्रमम् ॥
अहो वै महद् आश्चर्यं वासुदेवस्य संश्रयात् प्राप्यते यद् इहास्माभिर् इति वाचश् चरन्ति हि ॥
ततश् चन्दनचूर्णैश् च पुष्पवर्षैश् च सर्वशः किरन्ति पौराः सर्वांस् तान् पूजयन्तो दिवौकसः ॥
लाजैः प्रणामैर् धूपैश् च वाग्बुद्धिनियतास् तथा द्वारकावासिनः सर्वे पूजयन्ति दिवौकसः ॥
आहुकं वसुदेवं च साम्बं च यदुनन्दनम् सात्यकिं चोल्मुकं चैव विपृथुं च महाबलम् ॥
एतान् परिष्वज्य तदा मूर्ध्नि चाघ्राय वीर्यवान् अन्धकं च शुभाक्षं च ततो वचनम् अब्रवीत् ॥
वासवः सात्वतान् सर्वान् एष वो यदुनन्दनः योजयित्वा रणे चैव यशसा पौरुषेण च ॥
महादेवस्य मिषतो गुहस्य च तथैव च एष बाणं रणे जित्वा द्वारकां पुनर् आगताः ॥
सहस्रबाहोर् बाहूनां कृत्वा क्षयम् अनुत्तमम् स्थापयित्वा द्विबाहुत्वे प्राप्तो ऽयं स्वपुरीं हरिः ॥
यदर्थं जन्म कृष्णस्य मानुषेषु महात्मनः तद् अप्य् अवसितं कृत्स्नं नष्टशोका वयं कृताः ॥
पिबन्तो मधुमाध्वीकं रंस्यामः प्रीतिसंयुताः कालो यास्यत्य् अविरतं विषयेष्व् एव सज्जताम् ॥
बाहूनां संश्रयात् सर्वे वयम् अस्य महात्मनः प्रनष्टशोका रंस्यामः सर्व एवामराः सुखम् ॥
एवम् उक्त्वा परिष्वज्य कृष्णं कमललोचनम् पुरंदरो दिवं यातः सर्वामरगणैर् वृतः द्वारकां प्राप्य कृष्णस् तु रेमे यदुगणैर् वृतः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tatra devāḥ samarutaḥ sasādhyāḥ samitiṃjaya anugacchanti viśveśaṃ sarvabhūtādim avyayam ||
ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau āyāntam anugacchanti yaśasā vijayena ca ||
durād eva tu tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ dvāramālinīm pāñcajanyasya nirghoṣaṃ cakre cakragadādharaḥ ||
devānuyātranirghoṣaṃ pāñcajanyasya nisvanam śrutvā dvāravatī sarvā praharṣam atulaṃ gatā ||
vainateyasamāsīnaṃ nīlāñjanacayopamam avandanyādavāḥ kṛṣṇaṃ śriyā paramayā yutam ||
ṛṣibhir devagandharvaiś cāraṇaiś ca samantataḥ saṃstūyamāno govindo dvārakopari viṣṭhitaḥ ||
tadāścaryam apaśyanta dāśārhagaṇasattamāḥ bāṇaṃ jitvā mahādevam āyāntaṃ puruṣottamam ||
dvārakāvāsināṃ vācaś caranti bahudhā tadā prāpte kṛṣṇe mahābhāge sātvatānāṃ mahārathe ||
dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo yeṣāṃ no jagataḥ patiḥ rakṣitā cāpi goptā ca dīrghabāhur janārdanaḥ ||
vainateyaṃ samāruhya bāṇaṃ jitvā sudurjayam prāpto 'yaṃ puṇḍarīkākṣo manāṃsy āhlādayann iva ||
evaṃ kathayatām eva dvārakāvāsināṃ tadā vāsudevagṛhaṃ devā viviśus te mahārathāḥ ||
tāni teṣāṃ vimānāni divi saṃcaratāṃ tadā sthitāny eva pradṛśyante nānārūpāṇi sarvaśaḥ ||
siṃharṣabhamṛgair nāgair vājisārasabarhiṇaiḥ bhāsvanti tāni dṛśyante vimānāni sahasraśaḥ ||
ete rudrās tathādityā vasavo 'thāśvināv api sādhyā devās tathānye cāpy avandaṃs tān yathākramam ||
aho vai mahad āścaryaṃ vāsudevasya saṃśrayāt prāpyate yad ihāsmābhir iti vācaś caranti hi ||
tataś candanacūrṇaiś ca puṣpavarṣaiś ca sarvaśaḥ kiranti paurāḥ sarvāṃs tān pūjayanto divaukasaḥ ||
lājaiḥ praṇāmair dhūpaiś ca vāgbuddhiniyatās tathā dvārakāvāsinaḥ sarve pūjayanti divaukasaḥ ||
āhukaṃ vasudevaṃ ca sāmbaṃ ca yadunandanam sātyakiṃ colmukaṃ caiva vipṛthuṃ ca mahābalam ||
etān pariṣvajya tadā mūrdhni cāghrāya vīryavān andhakaṃ ca śubhākṣaṃ ca tato vacanam abravīt ||
vāsavaḥ sātvatān sarvān eṣa vo yadunandanaḥ yojayitvā raṇe caiva yaśasā pauruṣeṇa ca ||
mahādevasya miṣato guhasya ca tathaiva ca eṣa bāṇaṃ raṇe jitvā dvārakāṃ punar āgatāḥ ||
sahasrabāhor bāhūnāṃ kṛtvā kṣayam anuttamam sthāpayitvā dvibāhutve prāpto 'yaṃ svapurīṃ hariḥ ||
yadarthaṃ janma kṛṣṇasya mānuṣeṣu mahātmanaḥ tad apy avasitaṃ kṛtsnaṃ naṣṭaśokā vayaṃ kṛtāḥ ||
pibanto madhumādhvīkaṃ raṃsyāmaḥ prītisaṃyutāḥ kālo yāsyaty avirataṃ viṣayeṣv eva sajjatām ||
bāhūnāṃ saṃśrayāt sarve vayam asya mahātmanaḥ pranaṣṭaśokā raṃsyāmaḥ sarva evāmarāḥ sukham ||
evam uktvā pariṣvajya kṛṣṇaṃ kamalalocanam puraṃdaro divaṃ yātaḥ sarvāmaragaṇair vṛtaḥ dvārakāṃ prāpya kṛṣṇas tu reme yadugaṇair vṛtaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तत्र देवाः समरुतःtatra devāḥ samarutaḥтам боги с Марутами
ससाध्याः समितिंजयsasādhyāḥ samitiṃjayaс Садхьями, победитель битв
अनुगच्छन्ति विश्वेशंanugacchanti viśveśaṃследуют за Владыкой вселенной
सर्वभूतादिम् अव्ययम्sarvabhūtādim avyayamначалом всех существ, неизменным
आदित्या वसवो रुद्राādityā vasavo rudrāАдитьи, Васу, Рудры
अश्विनौ च महाबलौaśvinau ca mahābalauи два могучих Ашвина
आयान्तम् अनुगच्छन्तिāyāntam anugacchantiследуют за приходящим
यशसा विजयेन चyaśasā vijayena caсо славой и победой
दुराद् एव तु तां दृष्ट्वाdurād eva tu tāṃ dṛṣṭvāиздалека же ту увидев
द्वारकां द्वारमालिनीम्dvārakāṃ dvāramālinīmДвараку, украшенную воротами
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषंpāñcajanyasya nirghoṣaṃзвук Панчаджаньи
चक्रे चक्रगदाधरःcakre cakragadādharaḥпроизвёл носитель диска и булавы
देवानुयात्रनिर्घोषंdevānuyātranirghoṣaṃгул шествия богов
पाञ्चजन्यस्य निस्वनम्pāñcajanyasya nisvanamзвучание Панчаджаньи
श्रुत्वा द्वारवती सर्वाśrutvā dvāravatī sarvāуслышав, вся Дваравати
प्रहर्षम् अतुलं गताpraharṣam atulaṃ gatāк несравненной радости пришла
वैनतेयसमासीनंvainateyasamāsīnaṃсидящего на Вайнатее
नीलाञ्जनचयोपमम्nīlāñjanacayopamamподобного массе синей сурьмы
अवन्दन् यादवाः कृष्णंavandan yādavāḥ kṛṣṇaṃпочтили Ядавы Кришну
श्रिया परमया युतम्śriyā paramayā yutamвысшей красотой наделённого
ऋषिभिर् देवगन्धर्वैश्ṛṣibhir devagandharvaiśриши и божественными гандхарвами
चारणैश् च समन्ततःcāraṇaiś ca samantataḥи чаранами со всех сторон
संस्तूयमानो गोविन्दोsaṃstūyamāno govindoпрославляемый Говинда
द्वारकोपरि विष्ठितःdvārakopari viṣṭhitaḥнад Дваракой находился
तद् आश्चर्यम् अपश्यन्तtad āścaryam apaśyantaто чудо увидели
दाशार्हगणसत्तमाःdāśārhagaṇasattamāḥлучшие из Дашархов
बाणं जित्वा महादेवम्bāṇaṃ jitvā mahādevamБану победив, Махадеву
आयान्तं पुरुषोत्तमम्āyāntaṃ puruṣottamamприходящего Пурушоттаму
द्वारकावासिनां वाचश्dvārakāvāsināṃ vācaśречи жителей Двараки
चरन्ति बहुधा तदाcaranti bahudhā tadāходят многими способами тогда
प्राप्ते कृष्णे महाभागेprāpte kṛṣṇe mahābhāgeкогда Кришна великодушный прибыл
सात्वतानां महारथेsātvatānāṃ mahāratheвеликий колесничий Сатватов
धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मोdhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smoблагословенны мы, облагодетельствованы мы
येषां नो जगतः पतिःyeṣāṃ no jagataḥ patiḥу которых наш владыка мира
रक्षिता चापि गोप्ता चrakṣitā cāpi goptā caзащитник и хранитель
दीर्घबाहुर् जनार्दनःdīrghabāhur janārdanaḥдлиннорукий Джанардана
वैनतेयं समारुह्यvainateyaṃ samāruhyaвзойдя на Вайнатею
बाणं जित्वा सुदुर्जयम्bāṇaṃ jitvā sudurjayamпобедив Бану труднопобедимого
प्राप्तो ऽयं पुण्डरीकाक्षोprāpto 'yaṃ puṇḍarīkākṣoприбыл этот лотосоокий
मनांसि आह्लादयन्न् इवmanāṃsi āhlādayann ivaсловно радуя умы
एवं कथयताम् एवevaṃ kathayatām evaкогда так говорили
द्वारकावासिनां तदाdvārakāvāsināṃ tadāжители Двараки тогда
वासुदेवगृहं देवाvāsudevagṛhaṃ devāв дом Васудевы боги
विविशुस् ते महारथाःviviśus te mahārathāḥвошли те великие колесничие
तानि तेषां विमानानिtāni teṣāṃ vimānāniте их небесные колесницы
दिवि संचरतां तदाdivi saṃcaratāṃ tadāпо небу движущихся тогда
स्थितान्य् एव प्रदृश्यन्तेsthitāny eva pradṛśyanteстоящими именно видны
नानारूपाणि सर्वशःnānārūpāṇi sarvaśaḥразнообразные во всех отношениях
सिंहर्षभमृगैर् नागैर्siṃharṣabhamṛgair nāgairльвами, быками, зверями, змеями
वाजिसारसबर्हिणैःvājisārasabarhiṇaiḥконями, журавлями, павлинами
भास्वन्ति तानि दृश्यन्तेbhāsvanti tāni dṛśyanteсияющие они видны
विमानानि सहस्रशःvimānāni sahasraśaḥколесницы тысячами
एते रुद्रास् तथादित्याete rudrās tathādityāэти Рудры и Адитьи
वसवो ऽथ अश्विनाव् अपिvasavo 'tha aśvināv apiВасу и также два Ашвина
साध्या देवास् तथान्येsādhyā devās tathānyeСадхьи, боги и другие
चाप्य् अवन्दंस् तान् यथाक्रमम्cāpy avandaṃs tān yathākramamи почтили их по порядку
अहो वै महद् आश्चर्यंaho vai mahad āścaryaṃо, воистину великое чудо
वासुदेवस्य संश्रयात्vāsudevasya saṃśrayātот прибежища у Васудевы
प्राप्यते यद् इहास्माभिर्prāpyate yad ihāsmābhirдостигается то здесь нами
इति वाचश् चरन्ति हिiti vācaś caranti hiтак речи ходят ведь
ततश् चन्दनचूर्णैश् चtataś candanacūrṇaiś caзатем сандаловым порошком
पुष्पवर्षैश् च सर्वशःpuṣpavarṣaiś ca sarvaśaḥи дождями цветов повсюду
किरन्ति पौराः सर्वांस् तान्kiranti paurāḥ sarvāṃs tānосыпают горожане всех их
पूजयन्तो दिवौकसःpūjayanto divaukasaḥпочитая небожителей
लाजैः प्रणामैर् धूपैश् चlājaiḥ praṇāmair dhūpaiś caжареным зерном, поклонами, благовониями
वाग्बुद्धिनियतास् तथाvāgbuddhiniyatās tathāречью и умом сосредоточенные
द्वारकावासिनः सर्वेdvārakāvāsinaḥ sarveвсе жители Двараки
पूजयन्ति दिवौकसःpūjayanti divaukasaḥпочитают небожителей
आहुकं वसुदेवं चāhukaṃ vasudevaṃ caАхуку и Васудеву
साम्बं च यदुनन्दनम्sāmbaṃ ca yadunandanamи Самбу, радость Яду
सात्यकिं चोल्मुकं चैवsātyakiṃ colmukaṃ caivaСатьяки и Улмуку
विपृथुं च महाबलम्vipṛthuṃ ca mahābalamи могучего Випритху
एतान् परिष्वज्य तदाetān pariṣvajya tadāих обняв тогда
मूर्ध्नि च आघ्राय वीर्यवान्mūrdhni ca āghrāya vīryavānи в голову поцеловав, доблестный
अन्धकं च शुभाक्षं चandhakaṃ ca śubhākṣaṃ caи Андхаку и Шубхакшу
ततो वचनम् अब्रवीत्tato vacanam abravītзатем слово сказал
वासवः सात्वतान् सर्वान्vāsavaḥ sātvatān sarvānВасава всем Сатватам
एष वो यदुनन्दनःeṣa vo yadunandanaḥэто ваш радость Яду
योजयित्वा रणे चैवyojayitvā raṇe caivaсоединив в бою именно
यशसा पौरुषेण चyaśasā pauruṣeṇa caсо славой и мужеством
महादेवस्य मिषतोmahādevasya miṣatoна глазах у Махадевы
गुहस्य च तथैव चguhasya ca tathaiva caи у Гухи также
एष बाणं रणे जित्वाeṣa bāṇaṃ raṇe jitvāон Бану в бою победив
द्वारकां पुनर् आगताःdvārakāṃ punar āgatāḥв Двараку снова пришёл
सहस्रबाहोर् बाहूनांsahasrabāhor bāhūnāṃтысячерукого рук
कृत्वा क्षयम् अनुत्तमम्kṛtvā kṣayam anuttamamсовершив непревзойдённое уничтожение
स्थापयित्वा द्विबाहुत्वेsthāpayitvā dvibāhutveустановив в двурукости
प्राप्तो ऽयं स्वपुरीं हरिःprāpto 'yaṃ svapurīṃ hariḥприбыл этот Хари в свой город
यदर्थं जन्म कृष्णस्यyadarthaṃ janma kṛṣṇasyaради чего рождение Кришны
मानुषेषु महात्मनःmānuṣeṣu mahātmanaḥсреди людей великого
तद् अप्य् अवसितं कृत्स्नंtad apy avasitaṃ kṛtsnaṃто также полностью завершено
नष्टशोका वयं कृताःnaṣṭaśokā vayaṃ kṛtāḥлишёнными скорби мы сделаны
पिबन्तो मधुमाध्वीकंpibanto madhumādhvīkaṃпьющие медовый напиток
रंस्यामः प्रीतिसंयुताःraṃsyāmaḥ prītisaṃyutāḥбудем радоваться, с радостью соединённые
कालो यास्यत्य् अविरतंkālo yāsyaty avirataṃвремя пойдёт непрерывно
विषयेष्व् एव सज्जताम्viṣayeṣv eva sajjatāmпусть привязывающихся к наслаждениям
बाहूनां संश्रयात् सर्वेbāhūnāṃ saṃśrayāt sarveк рукам прибегнув все
वयम् अस्य महात्मनःvayam asya mahātmanaḥмы этого великого
प्रनष्टशोका रंस्यामःpranaṣṭaśokā raṃsyāmaḥбез скорби будем радоваться
सर्व एव अमराः सुखम्sarva eva amarāḥ sukhamвсе бессмертные счастливо
एवम् उक्त्वा परिष्वज्यevam uktvā pariṣvajyaтак сказав, обняв
कृष्णं कमललोचनम्kṛṣṇaṃ kamalalocanamКришну лотосоокого
पुरंदरो दिवं यातःpuraṃdaro divaṃ yātaḥПурандара на небо пошёл
सर्वामरगणैर् वृतःsarvāmaragaṇair vṛtaḥокружённый всеми сонмами бессмертных
द्वारकां प्राप्य कृष्णस् तुdvārakāṃ prāpya kṛṣṇas tuДвараку достигнув, Кришна же
रेमे यदुगणैर् वृतःreme yadugaṇair vṛtaḥрадовался, окружённый Ядавами
अनुवाद

«Боги с Марутами и Садхьями следовали за неизменным Владыкой вселенной, началом всех существ. Адитьи, Васу, Рудры и два могучих Ашвина сопровождали его, приходящего со славой и победой. Издалека увидев Двараку, украшенную воротами, носитель диска и булавы издал звук Панчаджаньи. Услышав гул шествия богов и звучание Панчаджаньи, вся Дваравати пришла в несравненную радость. Ядавы поклонились Кришне, сидящему на Вайнатее, подобному массе синей сурьмы и наделённому высшей красотой. Говинда, прославляемый со всех сторон риши, божественными гандхарвами и чаранами, находился над Дваракой. Лучшие Дашархи увидели чудо: Пурушоттама возвращался, победив Бану, при присутствии Махадевы. Когда великий колесничий Сатватов Кришна прибыл, среди жителей Двараки ходили разные речи: “Благословенны мы и облагодетельствованы, ведь наш владыка мира — длиннорукий Джанардана — наш защитник и хранитель. Взойдя на Вайнатею и победив труднопобедимого Бану, этот лотосоокий прибыл, словно радуя наши сердца”. Пока жители Двараки говорили так, боги, эти великие колесничие, вошли в дом Васудевы. Их небесные колесницы, двигавшиеся в небе, были видны стоящими повсюду, разнообразные по виду; тысячи сияющих виман с львами, быками, зверями, змеями, конями, журавлями и павлинами являлись глазам. Рудры, Адитьи, Васу, два Ашвина, Садхьи и другие боги почтили их по порядку. “О, какое великое чудо достигается здесь нами благодаря прибежищу у Васудевы!” — такие речи ходили тогда. Горожане осыпали небожителей сандаловым порошком и дождями цветов, почитая их; все жители Двараки, сосредоточенные речью и умом, почитали небожителей жареным зерном, поклонами и благовониями. Васава обнял Ахуку, Васудеву, Самбу, радость Яду, Сатьяки, Улмуку, могучего Випритху, Андхаку и Шубхакшу, поцеловал их в головы и сказал всем Сатватам: “Вот ваш радость Яду: соединив в бою славу и мужество, на глазах у Махадевы и Гухи он победил Бану и снова пришёл в Двараку. Уничтожив руки тысячерукого и оставив его двуруким, Хари прибыл в свой город. То, ради чего великий Кришна родился среди людей, теперь полностью завершено, и мы сделаны свободными от скорби. Мы будем пить сладкий медовый напиток и радоваться вместе; пусть время непрерывно идёт для тех, кто привязан к наслаждениям. Прибегнув к рукам этого великого, мы, все бессмертные, будем радоваться без скорби и в счастье”. Сказав это и обняв лотосоокого Кришну, Пурандара, окружённый всеми сонмами бессмертных, ушёл на небо. А Кришна, достигнув Двараки, радовался в окружении Ядавов».

संस्करण

19ddb1fd6a55 · प्रकाशित 22 जून 2026, 6:39:57 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक HV 113.13-44

श्लोक बदलें इन कुंजियों से