महाभारत
Dvārakā-rakṣā-parva (The Defense of Dvārakā)3.16.2–10
2855 / 15823
महाभारत · 3.16.2–10
देवनागरी

वासुदेव उवाच
हतं श्रुत्वा महाबाहो मया श्रौतश्रवं नृपम् ॥
उपायाद् भरतश्रेष्ठ शाल्वो द्वारवतीं पुरीम् ॥
अरुन्धत् तां सुदुष्टात्मा सर्वतः पाण्डुनन्दन ॥
शाल्वो वैहायसं चापि तत् पुरं व्यूह्य विष्ठितः ॥
तत्रस्थो ऽथ महीपालो योधयाम् आस तां पुरीम् ॥
अभिसारेण सर्वेण तत्र युद्धम् अवर्तत ॥
पुरी समन्ताद् विहिता सपताका सतोरणा ॥
सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनका तथा ॥
सोपतल्पप्रतोलीका साट्टाट्टालकगोपुरा ॥
सकचग्रहणी चैव सोल्कालातावपोथिका ॥
सोष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ सभेरीपणवानका ॥
समित्तृणकुशा राजन् सशतघ्नीकलाङ्गला ॥
सभुशुण्ड्यश्मलगुडा सायुधा सपरश्वधा ॥
लोहचर्मवती चापि साग्निः सहुडशृङ्गिका ॥
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयुक्ता भरतर्षभ ॥
द्रव्यैर् अनेकैर् विविधैर् गदसाम्बोद्धवादिभिः ॥
पुरुषैः कुरुशार्दूल समर्थैः प्रतिबाधने ॥
अभिख्यातकुलैर् वीरैर् दृष्टवीर्यैश् च संयुगे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vāsudeva uvāca
hataṃ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṃ nṛpam ||
upāyād bharataśreṣṭha śālvo dvāravatīṃ purīm ||
arundhat tāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana ||
śālvo vaihāyasaṃ cāpi tat puraṃ vyūhya viṣṭhitaḥ ||
tatrastho 'tha mahīpālo yodhayām āsa tāṃ purīm ||
abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddham avartata ||
purī samantād vihitā sapatākā satoraṇā ||
sacakrā sahuḍā caiva sayantrakhanakā tathā ||
sopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurā ||
sakacagrahaṇī caiva solkālātāvapothikā ||
soṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakā ||
samittṛṇakuśā rājan saśataghnīkalāṅgalā ||
sabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhā ||
lohacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍaśṛṅgikā ||
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabha ||
dravyair anekair vividhair gadasāmboddhavādibhiḥ ||
puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhane ||
abhikhyātakulair vīrair dṛṣṭavīryaiś ca saṃyuge ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वासुदेव उवाचvāsudeva uvācaVasudeva said
हतं श्रुत्वा महाबाहो मया श्रौतश्रवं नृपम्hataṃ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṃ nṛpamhaving heard, O mighty-armed one, that the king Shrautashrava had been slain by me
उपायात् भरतश्रेष्ठ शाल्वः द्वारवतीं पुरीम्upāyāt bharataśreṣṭha śālvaḥ dvāravatīṃ purīmShalva advanced, O best of the Bharatas, upon the city of Dvaraka
अरुन्धत् तां सुदुष्टात्मा सर्वतः पाण्डुनन्दनarundhat tāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandanathat utterly evil-souled one besieged it on all sides, O son of Pandu
शाल्वः वैहायसं च अपि तत् पुरं व्यूह्य विष्ठितःśālvaḥ vaihāyasaṃ ca api tat puraṃ vyūhya viṣṭhitaḥand Shalva stationed his aerial city, having deployed it in battle array
तत्रस्थः अथ महीपालः योधयाम् आस तां पुरीम्tatrasthaḥ atha mahīpālaḥ yodhayām āsa tāṃ purīmstanding there, that lord of the earth made war upon the city
अभिसारेण सर्वेण तत्र युद्धम् अवर्ततabhisāreṇa sarveṇa tatra yuddham avartatawith the whole onslaught, a battle broke out there
पुरी समन्तात् विहिता सपताका सतोरणाpurī samantāt vihitā sapatākā satoraṇāthe city was arrayed on all sides with banners and gateways
सचक्रा सहुडा च एव सयन्त्रखनका तथाsacakrā sahuḍā ca eva sayantrakhanakā tathāwith discus-throwers, ramparts, engines, and trench-diggers
सोपतल्पप्रतोलीका साट्टाट्टालकगोपुराsopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurāwith platforms, passageways, watchtowers, upper structures, and gate-towers
सकचग्रहणी च एव सोल्कालातावपोथिकाsakacagrahaṇī ca eva solkālātāvapothikāwith hair-snaring devices, blazing torches, and clubs
सोष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ सभेरीपणवानकाsoṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakāwith camels, O best of the Bharatas, with kettledrums and tabors
समित्तृणकुशा राजन् सशतघ्नीकलाङ्गलाsamittṛṇakuśā rājan saśataghnīkalāṅgalāwith firewood, grass, and kusha, O king, with shataghnis and ploughshares
सभुशुण्ड्यश्मलगुडा सायुधा सपरश्वधाsabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhāwith slings, stones, and maces, with weapons and axes
लोहचर्मवती च अपि साग्निः सहुडशृङ्गिकाlohacarmavatī ca api sāgniḥ sahuḍaśṛṅgikāwith iron shields, with fire, ramparts, and horned barriers
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयुक्ता भरतर्षभśāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabhaequipped according to the rule set forth in the scriptures, O bull of the Bharatas
द्रव्यैः अनेकैः विविधैः गदसाम्बोद्धवादिभिःdravyaiḥ anekaiḥ vividhaiḥ gadasāmboddhavādibhiḥwith many varied resources, by Gada, Samba, Uddhava, and others
पुरुषैः कुरुशार्दूल समर्थैः प्रतिबाधनेpuruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhaneby men, O tiger among the Kurus, capable of repelling attack
अभिख्यातकुलैः वीरैः दृष्टवीर्यैः च संयुगेabhikhyātakulaiḥ vīraiḥ dṛṣṭavīryaiḥ ca saṃyugeby heroes of renowned lineages, whose valor had been proven in battle
उपायाद्upāyādoriginal form "upāyād", added to complete the word-by-word coverage
शाल्वोśālvooriginal form "śālvo", added to complete the word-by-word coverage
शाल्वोśālvooriginal form "śālvo", added to complete the word-by-word coverage
चापिcāpioriginal form "cāpi", added to complete the word-by-word coverage
तत्रस्थोtatrasthooriginal form "tatrastho", added to complete the word-by-word coverage
ऽथ'thaoriginal form "'tha", added to complete the word-by-word coverage
महीपालोmahīpālooriginal form "mahīpālo", added to complete the word-by-word coverage
समन्ताद्samantādoriginal form "samantād", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
चापिcāpioriginal form "cāpi", added to complete the word-by-word coverage
द्रव्यैर्dravyairoriginal form "dravyair", added to complete the word-by-word coverage
अनेकैर्anekairoriginal form "anekair", added to complete the word-by-word coverage
विविधैर्vividhairoriginal form "vividhair", added to complete the word-by-word coverage
अभिख्यातकुलैर्abhikhyātakulairoriginal form "abhikhyātakulair", added to complete the word-by-word coverage
वीरैर्vīrairoriginal form "vīrair", added to complete the word-by-word coverage
दृष्टवीर्यैश्dṛṣṭavīryaiśoriginal form "dṛṣṭavīryaiś", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

Vasudeva said: "Having heard that I had slain King Shishupala, Shalva advanced upon Dvaraka and besieged it on all sides. He stationed his aerial Saubha there and began battle against the city. Dvaraka was prepared: banners, gates, ramparts, engines, trenches, towers, passageways, missile weapons, torches, drums, stores, shields, fire, axes, and other resources stood ready according to the rules of the military science. Gada, Samba, Uddhava, and other seasoned heroes -- men of renowned lineage and proven valor -- stood ready to repel the assault."

संस्करण

7303451c1fa2 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:44:34 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से