महाभारत
Draupadī-daivavāda-parva (Draupadi Argues about Fate)3.31.10-19
2912 / 15823
महाभारत · 3.31.10-19
देवनागरी

स्वाहाकारैः स्वधाभिश् च पूजाभिर् अपि च द्विजान् ॥
दैवतानि पितॄंश् चैव सततं पार्थ सेवसे ॥
ब्राह्मणाः सर्वकामैस् ते सततं पार्थ तर्पिताः ॥
यतयो मोक्षिणश् चैव गृहस्थाश् चैव भारत ॥
आरण्यकेभ्यो लौहानि भाजनानि प्रयच्छसि ॥
नादेयं ब्राह्मणेभ्यस् ते गृहे किं चन विद्यते ॥
यद् इदं वैश्वदेवान्ते सायंप्रातः प्रदीयते ॥
तद् दत्त्वातिथिभृत्येभ्यो राजञ् शेषेण जीवसि ॥
इष्टयः पशुबन्धाश् च काम्यनैमित्तिकाश् च ये ॥
वर्तन्ते पाकयज्ञाश् च यज्ञकर्म च नित्यदा ॥
अस्मिन्न् अपि महारण्ये विजने दस्युसेविते ॥
राष्ट्राद् अपेत्य वसतो धार्मस् ते नावसीदति ॥
अश्वमेधो राजसूयः पुण्डरीको ऽथ गोसवः ॥
एतैर् अपि महायज्ञैर् इष्टं ते भूरिदक्षिणैः ॥
राजन् परीतया बुद्ध्या विषमे ऽक्षपराजये ॥
राज्यं वसून्य् आयुधानि भ्रातॄन् मां चासि निर्जितः ॥
ऋजोर् मृदोर् वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ॥
कथम् अक्षव्यसनजा बुद्धिर् आपतिता तव ॥
अतीव मोहम् आयाति मनश् च परिदूयते ॥
निशाम्य ते दुःखम् इदम् इमां चापदम् ईदृशीम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

svāhākāraiḥ svadhābhiś ca pūjābhir api ca dvijān ||
daivatāni pitṝṃś caiva satataṃ pārtha sevase ||
brāhmaṇāḥ sarvakāmais te satataṃ pārtha tarpitāḥ ||
yatayo mokṣiṇaś caiva gṛhasthāś caiva bhārata ||
āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi ||
nādeyaṃ brāhmaṇebhyas te gṛhe kiṃ cana vidyate ||
yad idaṃ vaiśvadevānte sāyaṃprātaḥ pradīyate ||
tad dattvātithibhṛtyebhyo rājañ śeṣeṇa jīvasi ||
iṣṭayaḥ paśubandhāś ca kāmyanaimittikāś ca ye ||
vartante pākayajñāś ca yajñakarma ca nityadā ||
asminn api mahāraṇye vijane dasyusevite ||
rāṣṭrād apetya vasato dhārmas te nāvasīdati ||
aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko 'tha gosavaḥ ||
etair api mahāyajñair iṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ ||
rājan parītayā buddhyā viṣame 'kṣaparājaye ||
rājyaṃ vasūny āyudhāni bhrātṝn māṃ cāsi nirjitaḥ ||
ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ ||
katham akṣavyasanajā buddhir āpatitā tava ||
atīva moham āyāti manaś ca paridūyate ||
niśāmya te duḥkham idam imāṃ cāpadam īdṛśīm ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
स्वाहाकारैः स्वधाभिः च पूजाभिः अपि च द्विजान् दैवतानि पितॄन् च एव सततम् पार्थ सेवसेsvāhākāraiḥ svadhābhiḥ ca pūjābhiḥ api ca dvijān daivatāni pitṝn ca eva satatam pārtha sevasewith cries of svaha and svadha, and with honors, you have always served the twice-born, the gods, and the ancestors, O Partha
ब्राह्मणाः सर्वकामैः ते सततम् पार्थ तर्पिताः यतयः मोक्षिणः च एव गृहस्थाः च एव भारतbrāhmaṇāḥ sarvakāmaiḥ te satatam pārtha tarpitāḥ yatayaḥ mokṣiṇaḥ ca eva gṛhasthāḥ ca eva bhāratabrahmins, ascetics seeking liberation, and householders are always satisfied by you with all their desires, O Bharata
आरण्यकेभ्यः लौहानि भाजनानि प्रयच्छसि न अदेयम् ब्राह्मणेभ्यः ते गृहे किं चन विद्यतेāraṇyakebhyaḥ lauhāni bhājanāni prayacchasi na adeyam brāhmaṇebhyaḥ te gṛhe kiṃ cana vidyateto forest hermits you give vessels of iron; there is nothing in your house that could not be given to brahmins
यत् इदम् वैश्वदेवान्ते सायम् प्रातः प्रदीयते तत् दत्त्वा अतिथिभृत्येभ्यः राजन् शेषेण जीवसिyat idam vaiśvadevānte sāyam prātaḥ pradīyate tat dattvā atithibhṛtyebhyaḥ rājan śeṣeṇa jīvasithat which is distributed morning and evening after the Vaishvadeva offering -- having given it to guests and servants, O king, you live on what remains
इष्टयः पशुबन्धाः च काम्यनैमित्तिकाः च ये वर्तन्ते पाकयज्ञाः च यज्ञकर्म च नित्यदाiṣṭayaḥ paśubandhāḥ ca kāmyanaimittikāḥ ca ye vartante pākayajñāḥ ca yajñakarma ca nityadāishti rites, animal sacrifices, both votive and occasional, domestic offerings, and sacrificial acts are constantly performed by you
अस्मिन् अपि महारण्ये विजने दस्युसेविते राष्ट्रात् अपेत्य वसतः धर्मः ते न अवसीदतिasmin api mahāraṇye vijane dasyusevite rāṣṭrāt apetya vasataḥ dharmaḥ te na avasīdatieven in this great, empty forest haunted by bandits, while you live far from your kingdom, your dharma does not falter
अश्वमेधः राजसूयः पुण्डरीकः अथ गोसवः एतैः अपि महायज्ञैः इष्टम् ते भूरिदक्षिणैःaśvamedhaḥ rājasūyaḥ puṇḍarīkaḥ atha gosavaḥ etaiḥ api mahāyajñaiḥ iṣṭam te bhūridakṣiṇaiḥyou have performed the Ashvamedha, the Rajasuya, the Pundarika, and the Gosava -- great sacrifices with abundant gifts
राजन् परीतया बुद्ध्या विषमे अक्षपराजये राज्यम् वसूनि आयुधानि भ्रातॄन् माम् च असि निर्जितःrājan parītayā buddhyā viṣame akṣaparājaye rājyam vasūni āyudhāni bhrātṝn mām ca asi nirjitaḥyet, O king, with a clouded mind, in the ruinous game of dice, you lost your kingdom, your wealth, your weapons, your brothers, and me
ऋजोः मृदोः वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः कथम् अक्षव्यसनजा बुद्धिः आपतिता तवṛjoḥ mṛdoḥ vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ katham akṣavyasanajā buddhiḥ āpatitā tavahow did such a thought, born of the vice of dice, come upon you -- upright, gentle, generous, modest, and truthful as you are
अतीव मोहम् आयाति मनः च परिदूयते निशाम्य ते दुःखम् इदम् इमाम् च आपदम् ईदृशीम्atīva moham āyāti manaḥ ca paridūyate niśāmya te duḥkham idam imām ca āpadam īdṛśīmmy mind falls into utter confusion and suffers, seeing this grief of yours and such a calamity
स्वधाभिश्svadhābhiśoriginal form "svadhābhiś", added to complete the word-by-word coverage
पूजाभिर्pūjābhiroriginal form "pūjābhir", added to complete the word-by-word coverage
पितॄंश्pitṝṃśoriginal form "pitṝṃś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
सततंsatataṃoriginal form "satataṃ", added to complete the word-by-word coverage
सर्वकामैस्sarvakāmaisoriginal form "sarvakāmais", added to complete the word-by-word coverage
सततंsatataṃoriginal form "satataṃ", added to complete the word-by-word coverage
यतयोyatayooriginal form "yatayo", added to complete the word-by-word coverage
मोक्षिणश्mokṣiṇaśoriginal form "mokṣiṇaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
गृहस्थाश्gṛhasthāśoriginal form "gṛhasthāś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
आरण्यकेभ्योāraṇyakebhyooriginal form "āraṇyakebhyo", added to complete the word-by-word coverage
नादेयंnādeyaṃoriginal form "nādeyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
ब्राह्मणेभ्यस्brāhmaṇebhyasoriginal form "brāhmaṇebhyas", added to complete the word-by-word coverage
यद्yadoriginal form "yad", added to complete the word-by-word coverage
इदंidaṃoriginal form "idaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सायंप्रातःsāyaṃprātaḥoriginal form "sāyaṃprātaḥ", added to complete the word-by-word coverage
तद्tadoriginal form "tad", added to complete the word-by-word coverage
दत्त्वातिथिभृत्येभ्योdattvātithibhṛtyebhyooriginal form "dattvātithibhṛtyebhyo", added to complete the word-by-word coverage
राजञ्rājañoriginal form "rājañ", added to complete the word-by-word coverage
पशुबन्धाश्paśubandhāśoriginal form "paśubandhāś", added to complete the word-by-word coverage
काम्यनैमित्तिकाश्kāmyanaimittikāśoriginal form "kāmyanaimittikāś", added to complete the word-by-word coverage
पाकयज्ञाश्pākayajñāśoriginal form "pākayajñāś", added to complete the word-by-word coverage
अस्मिन्न्asminnoriginal form "asminn", added to complete the word-by-word coverage
राष्ट्राद्rāṣṭrādoriginal form "rāṣṭrād", added to complete the word-by-word coverage
वसतोvasatooriginal form "vasato", added to complete the word-by-word coverage
धार्मस्dhārmasoriginal form "dhārmas", added to complete the word-by-word coverage
नावसीदतिnāvasīdatioriginal form "nāvasīdati", added to complete the word-by-word coverage
अश्वमेधोaśvamedhooriginal form "aśvamedho", added to complete the word-by-word coverage
पुण्डरीकोpuṇḍarīkooriginal form "puṇḍarīko", added to complete the word-by-word coverage
ऽथ'thaoriginal form "'tha", added to complete the word-by-word coverage
एतैर्etairoriginal form "etair", added to complete the word-by-word coverage
महायज्ञैर्mahāyajñairoriginal form "mahāyajñair", added to complete the word-by-word coverage
इष्टंiṣṭaṃoriginal form "iṣṭaṃ", added to complete the word-by-word coverage
ऽक्षपराजये'kṣaparājayeoriginal form "'kṣaparājaye", added to complete the word-by-word coverage
राज्यंrājyaṃoriginal form "rājyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
वसून्य्vasūnyoriginal form "vasūny", added to complete the word-by-word coverage
मांmāṃoriginal form "māṃ", added to complete the word-by-word coverage
चासिcāsioriginal form "cāsi", added to complete the word-by-word coverage
ऋजोर्ṛjororiginal form "ṛjor", added to complete the word-by-word coverage
मृदोर्mṛdororiginal form "mṛdor", added to complete the word-by-word coverage
बुद्धिर्buddhiroriginal form "buddhir", added to complete the word-by-word coverage
मनश्manaśoriginal form "manaś", added to complete the word-by-word coverage
इमांimāṃoriginal form "imāṃ", added to complete the word-by-word coverage
चापदम्cāpadamoriginal form "cāpadam", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

'You have always served the gods, the ancestors, and the brahmins; ascetics seeking liberation, householders, and guests have been satisfied by you. You gave everything to the brahmins, even giving vessels to forest hermits, while you yourself lived on what remained after guests and servants. Sacrifices were performed by you, and even now, in the forest, your dharma does not falter. You have performed great sacrifices with rich gifts. Yet in the ruinous game, with a clouded mind, you lost your kingdom, your wealth, your weapons, your brothers, and me. How could such a thought come to you -- upright, gentle, generous, modest, and truthful? My mind is troubled and suffers, seeing your grief.'

संस्करण

214020c08b5d · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से