महाभारत
Vyāsa-pratismṛti-parva (Vyasa Reveals the Path to Weapons)3.37.1-10
2936 / 15823
महाभारत · 3.37.1-10
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः ॥
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम् ॥
भीमसेनम् इदं वाक्यम् अपदान्तरम् अब्रवीत् ॥
एवम् एतन् महाबाहो यथा वदसि भारत ॥
इदम् अन्यत् समाधत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद ॥
महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् ॥
आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत ॥
सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते ॥
सिध्यन्त्य् अर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम् ॥
त्वं तु केवलचापल्याद् बलदर्पोच्छ्रितः स्वयम् ॥
आरब्धव्यम् इदं कर्म मन्यसे शृणु तत्र मे ॥
भूरिश्रवाः शलश् चैव जलसंधश् च वीर्यवान् ॥
भीष्मो द्रोणश् च कर्णश् च द्रोणपुत्रश् च वीर्यवान् ॥
धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः ॥
सर्व एव कृतास्त्राश् च सततं चाततायिनः ॥
राजानः पार्थिवाश् चैव ये ऽस्माभिर् उपतापिताः ॥
संश्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश् च सांप्रतम् ॥
दुर्योधनहिते युक्ता न तथास्मासु भारत ॥
पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ ||
sa muhūrtam iva dhyātvā viniścityetikṛtyatām ||
bhīmasenam idaṃ vākyam apadāntaram abravīt ||
evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata ||
idam anyat samādhatsva vākyaṃ me vākyakovida ||
mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt ||
ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata ||
sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite ||
sidhyanty arthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam ||
tvaṃ tu kevalacāpalyād baladarpocchritaḥ svayam ||
ārabdhavyam idaṃ karma manyase śṛṇu tatra me ||
bhūriśravāḥ śalaś caiva jalasaṃdhaś ca vīryavān ||
bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca droṇaputraś ca vīryavān ||
dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ ||
sarva eva kṛtāstrāś ca satataṃ cātatāyinaḥ ||
rājānaḥ pārthivāś caiva ye 'smābhir upatāpitāḥ ||
saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāś ca sāṃpratam ||
duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata ||
pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायन उवाचvaiśaṃpāyana uvācaVaishampayana said
भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपःbhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputraḥ yudhiṣṭhiraḥ niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥhaving heard Bhimasena's words, Kunti's son Yudhishthira, the tiger among men, the scorcher of foes, sighed and fell into deep thought
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा विनिश्चित्य इतिकृत्यताम् भीमसेनम् इदम् वाक्यम् अपदान्तरम् अब्रवीत्sa muhūrtam iva dhyātvā viniścitya itikṛtyatām bhīmasenam idam vākyam apadāntaram abravīthaving reflected for a moment and decided what should be done, he spoke this word to Bhimasena without hesitation
एवम् एतत् महाबाहो यथा वदसि भारत इदम् अन्यत् समाधत्स्व वाक्यम् मे वाक्यकोविदevam etat mahābāho yathā vadasi bhārata idam anyat samādhatsva vākyam me vākyakovidaall this is so, mighty-armed one, just as you say, o Bharata; but take in also this other word of mine, o knower of speech
महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारतmahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhāratadeeds begun by mere reckless daring become great sins and bring pain, Bhimasena
सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते सिध्यन्ति अर्थाः महाबाहो दैवम् च अत्र प्रदक्षिणम्sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite sidhyanti arthāḥ mahābāho daivam ca atra pradakṣiṇamends are accomplished, mighty-armed one, when well counselled, well ventured, well done and well considered; then fate too becomes favorable here
त्वम् तु केवलचापल्यात् बलदर्पोच्छ्रितः स्वयम् आरब्धव्यम् इदम् कर्म मन्यसे शृणु तत्र मेtvam tu kevalacāpalyāt baladarpocchritaḥ svayam ārabdhavyam idam karma manyase śṛṇu tatra mebut you, out of mere impetuosity, puffed up by pride of strength, think this deed should be begun; hear me on this
भूरिश्रवाः शलः च एव जलसंधः च वीर्यवान् भीष्मः द्रोणः च कर्णः च द्रोणपुत्रः च वीर्यवान्bhūriśravāḥ śalaḥ ca eva jalasaṃdhaḥ ca vīryavān bhīṣmaḥ droṇaḥ ca karṇaḥ ca droṇaputraḥ ca vīryavānBhurishravas, Shala, and the valiant Jalasandha, Bhishma, Drona, Karna, and the valiant son of Drona
धार्तराष्ट्राः दुराधर्षाः दुर्योधनपुरोगमाः सर्वे एव कृतास्त्राः च सततम् च आततायिनःdhārtarāṣṭrāḥ durādharṣāḥ duryodhanapurogamāḥ sarve eva kṛtāstrāḥ ca satatam ca ātatāyinaḥthe unassailable sons of Dhritarashtra led by Duryodhana, all trained in weapons and forever ready to attack
राजानः पार्थिवाः च एव ये अस्माभिः उपतापिताः संश्रिताः कौरवम् पक्षम् जातस्नेहाः च सांप्रतम्rājānaḥ pārthivāḥ ca eva ye asmābhiḥ upatāpitāḥ saṃśritāḥ kauravam pakṣam jātasnehāḥ ca sāṃpratamand the kings and rulers whom we harassed have now joined the side of the Kauravas and grown attached to them
दुर्योधनहिते युक्ताः न तथा अस्मासु भारत पूर्णकोशाः बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणेduryodhanahite yuktāḥ na tathā asmāsu bhārata pūrṇakośāḥ balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇethey are devoted to Duryodhana's welfare, not to ours, o Bharata; with full treasuries and strong armies they will strive to protect him
कुन्तीपुत्रोkuntīputrooriginal form "kuntīputro", added to complete the word-by-word coverage
विनिश्चित्येतिकृत्यताम्viniścityetikṛtyatāmoriginal form "viniścityetikṛtyatām", added to complete the word-by-word coverage
इदंidaṃoriginal form "idaṃ", added to complete the word-by-word coverage
एतन्etanoriginal form "etan", added to complete the word-by-word coverage
वाक्यंvākyaṃoriginal form "vākyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सिध्यन्त्य्sidhyantyoriginal form "sidhyanty", added to complete the word-by-word coverage
अर्थाarthāoriginal form "arthā", added to complete the word-by-word coverage
दैवंdaivaṃoriginal form "daivaṃ", added to complete the word-by-word coverage
चात्रcātraoriginal form "cātra", added to complete the word-by-word coverage
त्वंtvaṃoriginal form "tvaṃ", added to complete the word-by-word coverage
केवलचापल्याद्kevalacāpalyādoriginal form "kevalacāpalyād", added to complete the word-by-word coverage
इदंidaṃoriginal form "idaṃ", added to complete the word-by-word coverage
शलश्śalaśoriginal form "śalaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
जलसंधश्jalasaṃdhaśoriginal form "jalasaṃdhaś", added to complete the word-by-word coverage
भीष्मोbhīṣmooriginal form "bhīṣmo", added to complete the word-by-word coverage
द्रोणश्droṇaśoriginal form "droṇaś", added to complete the word-by-word coverage
कर्णश्karṇaśoriginal form "karṇaś", added to complete the word-by-word coverage
द्रोणपुत्रश्droṇaputraśoriginal form "droṇaputraś", added to complete the word-by-word coverage
धार्तराष्ट्राdhārtarāṣṭrāoriginal form "dhārtarāṣṭrā", added to complete the word-by-word coverage
दुराधर्षाdurādharṣāoriginal form "durādharṣā", added to complete the word-by-word coverage
सर्वsarvaoriginal form "sarva", added to complete the word-by-word coverage
कृतास्त्राश्kṛtāstrāśoriginal form "kṛtāstrāś", added to complete the word-by-word coverage
सततंsatataṃoriginal form "satataṃ", added to complete the word-by-word coverage
चाततायिनःcātatāyinaḥoriginal form "cātatāyinaḥ", added to complete the word-by-word coverage
पार्थिवाश्pārthivāśoriginal form "pārthivāś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
ऽस्माभिर्'smābhiroriginal form "'smābhir", added to complete the word-by-word coverage
कौरवंkauravaṃoriginal form "kauravaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पक्षंpakṣaṃoriginal form "pakṣaṃ", added to complete the word-by-word coverage
जातस्नेहाश्jātasnehāśoriginal form "jātasnehāś", added to complete the word-by-word coverage
युक्ताyuktāoriginal form "yuktā", added to complete the word-by-word coverage
तथास्मासुtathāsmāsuoriginal form "tathāsmāsu", added to complete the word-by-word coverage
पूर्णकोशाpūrṇakośāoriginal form "pūrṇakośā", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

Vaishampayana said: 'Having heard Bhima, Yudhishthira sighed, fell into thought, and answered: "What you say is true, mighty-armed one, but hear this too. Deeds begun by a single reckless impulse become a great sin. Ends are attained only after counsel, considered action, right conduct, and sober judgment; then fate itself grows favorable. But you speak out of heat and pride in strength. Consider: Bhurishrava, Shala, Jalasandha, Bhishma, Drona, Karna, Ashvatthaman, the sons of Dhritarashtra, and many kings stand on Duryodhana's side. Their treasuries are full, their armies strong, and they will defend him."'

संस्करण

c664731f7a59 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से