महाभारत
Vyāsa-pratismṛti-parva (Vyasa Reveals the Path to Weapons)3.37.20-30
2938 / 15823
महाभारत · 3.37.20-30
देवनागरी

तयोः संवदतोर् एवं तदा पाण्डवयोर् द्वयोः ॥
आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः ॥
सो ऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः ॥
युधिष्ठिरम् इदं वाक्यम् उवाच वदतां वरः ॥
युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदि मानसम् ॥
मनीषया ततः क्षिप्रम् आगतो ऽस्मि नरर्षभ ॥
भीष्माद् द्रोणात् कृपात् कर्णाद् द्रोणपुत्राच् च भारत ॥
यत् ते भयम् अमित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते ॥
तत् ते ऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना ॥
तच् छ्रुत्वा धृतिम् आस्थाय कर्मणा प्रतिपादय ॥
तत एकान्तम् उन्नीय पाराशर्यो युधिष्ठिरम् ॥
अब्रवीद् उपपन्नार्थम् इदं वाक्यविशारदः ॥
श्रेयसस् ते परः कालः प्राप्तो भरतसत्तम ॥
येनाभिभविता शत्रून् रणे पार्थो धनंजयः ॥
गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीम् इव ॥
विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते ॥
याम् अवाप्य महाबाहुर् अर्जुनः साधयिष्यति ॥
अस्त्रहेतोर् महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु ॥
वरुणं च धनेशं च धर्मराजं च पाण्डव ॥
शक्तो ह्य् एष सुरान् द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ॥
ऋषिर् एष महातेजा नारायणसहायवान् ॥
पुराणः शाश्वतो देवो विष्णोर् अंशः सनातनः ॥
अस्त्राणीन्द्राच् च रुद्राच् च लोकपालेभ्य एव च ॥
समादाय महाबाहुर् महत् कर्म करिष्यति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tayoḥ saṃvadator evaṃ tadā pāṇḍavayor dvayoḥ ||
ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ||
so 'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ ||
yudhiṣṭhiram idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ ||
yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam ||
manīṣayā tataḥ kṣipram āgato 'smi nararṣabha ||
bhīṣmād droṇāt kṛpāt karṇād droṇaputrāc ca bhārata ||
yat te bhayam amitraghna hṛdi saṃparivartate ||
tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā ||
tac chrutvā dhṛtim āsthāya karmaṇā pratipādaya ||
tata ekāntam unnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram ||
abravīd upapannārtham idaṃ vākyaviśāradaḥ ||
śreyasas te paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama ||
yenābhibhavitā śatrūn raṇe pārtho dhanaṃjayaḥ ||
gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimatīm iva ||
vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te ||
yām avāpya mahābāhur arjunaḥ sādhayiṣyati ||
astrahetor mahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu ||
varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava ||
śakto hy eṣa surān draṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca ||
ṛṣir eṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān ||
purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇor aṃśaḥ sanātanaḥ ||
astrāṇīndrāc ca rudrāc ca lokapālebhya eva ca ||
samādāya mahābāhur mahat karma kariṣyati ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तयोः संवदतोः एवम् तदा पाण्डवयोः द्वयोः आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतःtayoḥ saṃvadatoḥ evam tadā pāṇḍavayoḥ dvayoḥ ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥwhile the two Pandavas were thus conversing, the great yogi Vyasa, son of Satyavati, arrived
सः अभिगम्य यथान्यायम् पाण्डवैः प्रतिपूजितः युधिष्ठिरम् इदम् वाक्यम् उवाच वदताम् वरःsaḥ abhigamya yathānyāyam pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ yudhiṣṭhiram idam vākyam uvāca vadatām varaḥapproaching and being duly honored by the Pandavas, he, the best of speakers, said this word to Yudhishthira
युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदि मानसम् मनीषया ततः क्षिप्रम् आगतः अस्मि नरर्षभyudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam manīṣayā tataḥ kṣipram āgataḥ asmi nararṣabhaYudhishthira, mighty-armed one, I know the thought in your heart; therefore by the power of my mind I have come quickly, o bull among men
भीष्मात् द्रोणात् कृपात् कर्णात् द्रोणपुत्रात् च भारत यत् ते भयम् अमित्रघ्न हृदि संपरिवर्ततेbhīṣmāt droṇāt kṛpāt karṇāt droṇaputrāt ca bhārata yat te bhayam amitraghna hṛdi saṃparivartatethe fear of Bhishma, Drona, Kripa, Karna, and the son of Drona that turns in your heart, o Bharata, destroyer of foes
तत् ते अहम् नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना तत् श्रुत्वा धृतिम् आस्थाय कर्मणा प्रतिपादयtat te aham nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā tat śrutvā dhṛtim āsthāya karmaṇā pratipādayathat I shall destroy for you by a means seen through proper rule; hearing this, take up firmness and carry it out in deed
ततः एकान्तम् उन्नीय पाराशर्यः युधिष्ठिरम् अब्रवीत् उपपन्नार्थम् इदम् वाक्यविशारदःtataḥ ekāntam unnīya pārāśaryaḥ yudhiṣṭhiram abravīt upapannārtham idam vākyaviśāradaḥthen Parashari, leading Yudhishthira aside in private, and skilled in speech, spoke this fitting word
श्रेयसः ते परः कालः प्राप्तः भरतसत्तम येन अभिभविता शत्रून् रणे पार्थः धनंजयःśreyasaḥ te paraḥ kālaḥ prāptaḥ bharatasattama yena abhibhavitā śatrūn raṇe pārthaḥ dhanaṃjayaḥthe supreme time for your welfare has arrived, o best of the Bharatas, by which Partha Dhananjaya will overcome his enemies in battle
गृहाण इमाम् मया प्रोक्ताम् सिद्धिम् मूर्तिमतीम् इव विद्याम् प्रतिस्मृतिम् नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि तेgṛhāṇa imām mayā proktām siddhim mūrtimatīm iva vidyām pratismṛtim nāma prapannāya bravīmi teaccept this knowledge I speak of, like a perfection made manifest, called Pratismriti; I tell it to you as one who has taken refuge in me
याम् अवाप्य महाबाहुः अर्जुनः साधयिष्यतिyām avāpya mahābāhuḥ arjunaḥ sādhayiṣyatihaving obtained which, the mighty-armed Arjuna will achieve his purpose
अस्त्रहेतोः महेन्द्रम् च रुद्रम् च एव अभिगच्छतु वरुणम् च धनेशम् च धर्मराजम् च पाण्डवastrahetoḥ mahendram ca rudram ca eva abhigacchatu varuṇam ca dhaneśam ca dharmarājam ca pāṇḍavafor the sake of weapons let the son of Pandu go to Mahendra, Rudra, Varuna, Dhanesha, and Dharmaraja
शक्तः हि एष सुरान् द्रष्टुम् तपसा विक्रमेण चśaktaḥ hi eṣa surān draṣṭum tapasā vikrameṇa cafor he is able to behold the gods through austerity and through valor
ऋषिः एष महातेजा नारायणसहायवान् पुराणः शाश्वतः देवः विष्णोः अंशः सनातनःṛṣiḥ eṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān purāṇaḥ śāśvataḥ devaḥ viṣṇoḥ aṃśaḥ sanātanaḥhe is a seer of great splendor, having Narayana as his helper, ancient, eternal god, the everlasting portion of Vishnu
अस्त्राणि इन्द्रात् च रुद्रात् च लोकपालेभ्यः एव च समादाय महाबाहुः महत् कर्म करिष्यतिastrāṇi indrāt ca rudrāt ca lokapālebhyaḥ eva ca samādāya mahābāhuḥ mahat karma kariṣyatihaving received weapons from Indra, Rudra, and the guardians of the world, the mighty-armed one will accomplish a great deed
संवदतोर्saṃvadatororiginal form "saṃvadator", added to complete the word-by-word coverage
एवंevaṃoriginal form "evaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पाण्डवयोर्pāṇḍavayororiginal form "pāṇḍavayor", added to complete the word-by-word coverage
सोsooriginal form "so", added to complete the word-by-word coverage
ऽभिगम्य'bhigamyaoriginal form "'bhigamya", added to complete the word-by-word coverage
यथान्यायंyathānyāyaṃoriginal form "yathānyāyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
इदंidaṃoriginal form "idaṃ", added to complete the word-by-word coverage
वदतांvadatāṃoriginal form "vadatāṃ", added to complete the word-by-word coverage
आगतोāgatooriginal form "āgato", added to complete the word-by-word coverage
ऽस्मि'smioriginal form "'smi", added to complete the word-by-word coverage
भीष्माद्bhīṣmādoriginal form "bhīṣmād", added to complete the word-by-word coverage
कर्णाद्karṇādoriginal form "karṇād", added to complete the word-by-word coverage
द्रोणपुत्राच्droṇaputrācoriginal form "droṇaputrāc", added to complete the word-by-word coverage
ऽहं'haṃoriginal form "'haṃ", added to complete the word-by-word coverage
तच्tacoriginal form "tac", added to complete the word-by-word coverage
छ्रुत्वाchrutvāoriginal form "chrutvā", added to complete the word-by-word coverage
ततtataoriginal form "tata", added to complete the word-by-word coverage
पाराशर्योpārāśaryooriginal form "pārāśaryo", added to complete the word-by-word coverage
अब्रवीद्abravīdoriginal form "abravīd", added to complete the word-by-word coverage
इदंidaṃoriginal form "idaṃ", added to complete the word-by-word coverage
श्रेयसस्śreyasasoriginal form "śreyasas", added to complete the word-by-word coverage
प्राप्तोprāptooriginal form "prāpto", added to complete the word-by-word coverage
येनाभिभविताyenābhibhavitāoriginal form "yenābhibhavitā", added to complete the word-by-word coverage
पार्थोpārthooriginal form "pārtho", added to complete the word-by-word coverage
गृहाणेमांgṛhāṇemāṃoriginal form "gṛhāṇemāṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रोक्तांproktāṃoriginal form "proktāṃ", added to complete the word-by-word coverage
सिद्धिंsiddhiṃoriginal form "siddhiṃ", added to complete the word-by-word coverage
विद्यांvidyāṃoriginal form "vidyāṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रतिस्मृतिंpratismṛtiṃoriginal form "pratismṛtiṃ", added to complete the word-by-word coverage
महाबाहुर्mahābāhuroriginal form "mahābāhur", added to complete the word-by-word coverage
अस्त्रहेतोर्astrahetororiginal form "astrahetor", added to complete the word-by-word coverage
महेन्द्रंmahendraṃoriginal form "mahendraṃ", added to complete the word-by-word coverage
रुद्रंrudraṃoriginal form "rudraṃ", added to complete the word-by-word coverage
चैवाभिगच्छतुcaivābhigacchatuoriginal form "caivābhigacchatu", added to complete the word-by-word coverage
वरुणंvaruṇaṃoriginal form "varuṇaṃ", added to complete the word-by-word coverage
धनेशंdhaneśaṃoriginal form "dhaneśaṃ", added to complete the word-by-word coverage
धर्मराजंdharmarājaṃoriginal form "dharmarājaṃ", added to complete the word-by-word coverage
शक्तोśaktooriginal form "śakto", added to complete the word-by-word coverage
ह्य्hyoriginal form "hy", added to complete the word-by-word coverage
द्रष्टुंdraṣṭuṃoriginal form "draṣṭuṃ", added to complete the word-by-word coverage
ऋषिर्ṛṣiroriginal form "ṛṣir", added to complete the word-by-word coverage
शाश्वतोśāśvatooriginal form "śāśvato", added to complete the word-by-word coverage
देवोdevooriginal form "devo", added to complete the word-by-word coverage
विष्णोर्viṣṇororiginal form "viṣṇor", added to complete the word-by-word coverage
अस्त्राणीन्द्राच्astrāṇīndrācoriginal form "astrāṇīndrāc", added to complete the word-by-word coverage
रुद्राच्rudrācoriginal form "rudrāc", added to complete the word-by-word coverage
लोकपालेभ्यlokapālebhyaoriginal form "lokapālebhya", added to complete the word-by-word coverage
महाबाहुर्mahābāhuroriginal form "mahābāhur", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

While the Pandavas were speaking, the great yogi Vyasa, son of Satyavati, arrived. The Pandavas honored him, and he said to Yudhishthira: 'I know the fear in your heart before Bhishma, Drona, Kripa, Karna, and Ashvatthaman. I shall destroy this fear by a right means. The time has come for your highest good: Arjuna must overcome the enemy. Accept from me the knowledge called Pratismriti. Having received it, Arjuna will achieve his purpose. Let him go, for the sake of weapons, to Indra, Rudra, Varuna, Kubera, and Dharmaraja. He is able to behold the gods through austerity and valor: he is an ancient sage, an eternal portion of Vishnu, having Narayana as his helper. Having received weapons from the gods, he will accomplish a great deed.'

संस्करण

88f2bdc6e9a7 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से