महाभारत
Kirātārjunīya-parva (Shiva Tests Arjuna)3.40.1-16
2950 / 15823
महाभारत · 3.40.1-16
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु ॥
पिनाकपाणिर् भगवान् सर्वपापहरो हरः ॥
कैरातं वेषम् आस्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम् ॥
विभ्राजमानो वपुषा गिरिर् मेरुर् इवापरः ॥
श्रीमद् धनुर् उपादाय शरांश् चाशीविषोपमान् ॥
निष्पपात महार्चिष्मान् दहन् कक्षम् इवानलः ॥
देव्या सहोमया श्रीमान् समानव्रतवेषया ॥
नानावेषधरैर् हृष्टैर् भूतैर् अनुगतस् तदा ॥
किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिश् चानु सहस्रशः ॥
अशोभत तदा राजन् स देवो ऽतीव भारत ॥
क्षणेन तद् वनं सर्वं निःशब्दम् अभवत् तदा ॥
नादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्य् उपारमत् ॥
स संनिकर्षम् आगम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः ॥
मूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम् ॥
वाराहं रूपम् आस्थाय तर्कयन्तम् इवार्जुनम् ॥
हन्तुं परमदुष्टात्मा तम् उवाचाथ फल्गुनः ॥
गाण्डीवं धनुर् आदाय शरांश् चाशीविषोपमान् ॥
सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन् ॥
यन् मां प्रार्थयसे हन्तुम् अनागसम् इहागतम् ॥
तस्मात् त्वां पूर्वम् एवाहं नेष्यामि यमसादनम् ॥
तं दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तं फल्गुनं दृढधन्विनम् ॥
किरातरूपी सहसा वारयाम् आस शंकरः ॥
मयैष प्रार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभः ॥
अनादृत्यैव तद् वाक्यं प्रजहाराथ फल्गुनः ॥
किरातश् च समं तस्मिन्न् एकलक्ष्ये महाद्युतिः ॥
प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरम् अग्निशिखोपमम् ॥
तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः ॥
मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा ॥
यथाशनिविनिष्पेषो वज्रस्येव च पर्वते ॥
तथा तयोः संनिपातः शरयोर् अभवत् तदा ॥
स विद्धो बहुभिर् बाणैर् दीप्तास्यैः पन्नगैर् इव ॥
ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu ||
pinākapāṇir bhagavān sarvapāpaharo haraḥ ||
kairātaṃ veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham ||
vibhrājamāno vapuṣā girir merur ivāparaḥ ||
śrīmad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān ||
niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam ivānalaḥ ||
devyā sahomayā śrīmān samānavrataveṣayā ||
nānāveṣadharair hṛṣṭair bhūtair anugatas tadā ||
kirātaveṣapracchannaḥ strībhiś cānu sahasraśaḥ ||
aśobhata tadā rājan sa devo 'tīva bhārata ||
kṣaṇena tad vanaṃ sarvaṃ niḥśabdam abhavat tadā ||
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpy upāramat ||
sa saṃnikarṣam āgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ ||
mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam ||
vārāhaṃ rūpam āsthāya tarkayantam ivārjunam ||
hantuṃ paramaduṣṭātmā tam uvācātha phalgunaḥ ||
gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya śarāṃś cāśīviṣopamān ||
sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan ||
yan māṃ prārthayase hantum anāgasam ihāgatam ||
tasmāt tvāṃ pūrvam evāhaṃ neṣyāmi yamasādanam ||
taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinam ||
kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥ ||
mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ ||
anādṛtyaiva tad vākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ ||
kirātaś ca samaṃ tasminn ekalakṣye mahādyutiḥ ||
pramumocāśaniprakhyaṃ śaram agniśikhopamam ||
tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ ||
mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā ||
yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate ||
tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayor abhavat tadā ||
sa viddho bahubhir bāṇair dīptāsyaiḥ pannagair iva ||
mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायन उवाच गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु पिनाकपाणिः भगवान् सर्वपापहरः हरःvaiśaṃpāyana uvāca gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu pinākapāṇiḥ bhagavān sarvapāpaharaḥ haraḥVaishampayana said: when all those great ascetics had departed, the Blessed Hara, wielder of the Pinaka, remover of all sins,
कैरातम् वेषम् आस्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम् विभ्राजमानः वपुषा गिरिः मेरुः इव अपरःkairātam veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham vibhrājamānaḥ vapuṣā giriḥ meruḥ iva aparaḥtook on the form of a Kirata, resplendent like a golden tree, his body shining as though he were a second Mount Meru,
श्रीमत् धनुः उपादाय शरान् च आशीविषोपमान् निष्पपात महार्चिष्मान् दहन् कक्षम् इव अनलःśrīmat dhanuḥ upādāya śarān ca āśīviṣopamān niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam iva analaḥand taking up his splendid bow and arrows like venomous serpents, he came forth, blazing like fire consuming dry grass,
देव्या सह उमया श्रीमान् समानव्रतवेषया नानावेषधरैः हृष्टैः भूतैः अनुगतः तदाdevyā saha umayā śrīmān samānavrataveṣayā nānāveṣadharaiḥ hṛṣṭaiḥ bhūtaiḥ anugataḥ tadātogether with the radiant goddess Uma, who had taken the same ascetic guise, and followed by joyful bhutas in various forms,
किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिः च अनु सहस्रशः अशोभत तदा राजन् स देवः अतीव भारतkirātaveṣapracchannaḥ strībhiḥ ca anu sahasraśaḥ aśobhata tadā rājan sa devaḥ atīva bhāratahidden in the guise of a Kirata and attended by thousands of women, this god then shone with extraordinary splendor, O king, O Bharata.
क्षणेन तत् वनम् सर्वम् निःशब्दम् अभवत् तदा नादः प्रस्रवणानाम् च पक्षिणाम् च अपि उपारमत्kṣaṇena tat vanam sarvam niḥśabdam abhavat tadā nādaḥ prasravaṇānām ca pakṣiṇām ca api upāramatIn an instant the whole forest fell silent; the sound of streams and of birds ceased as well.
स संनिकर्षम् आगम्य पार्थस्य अक्लिष्टकर्मणः मूकम् नाम दितेः पुत्रम् ददर्श अद्भुतदर्शनम्sa saṃnikarṣam āgamya pārthasya akliṣṭakarmaṇaḥ mūkam nāma diteḥ putram dadarśa adbhutadarśanamDrawing near to the untiring Partha, he saw the son of Diti named Muka, wondrous to behold,
वाराहम् रूपम् आस्थाय तर्कयन्तम् इव अर्जुनम् हन्तुम् परमदुष्टात्मा तम् उवाच अथ फल्गुनःvārāham rūpam āsthāya tarkayantam iva arjunam hantum paramaduṣṭātmā tam uvāca atha phalgunaḥwho had taken the form of a boar and, most wicked, seemed to be stalking Arjuna in order to kill him; then Phalguna spoke to him.
गाण्डीवम् धनुः आदाय शरान् च आशीविषोपमान् सज्यम् धनुःवरम् कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन्gāṇḍīvam dhanuḥ ādāya śarān ca āśīviṣopamān sajyam dhanuḥvaram kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayanTaking up the bow Gandiva and arrows like venomous serpents, stringing the finest of bows and making its string resound,
यत् माम् प्रार्थयसे हन्तुम् अनागसम् इह आगतम् तस्मात् त्वाम् पूर्वम् एव अहम् नेष्यामि यमसादनम्yat mām prārthayase hantum anāgasam iha āgatam tasmāt tvām pūrvam eva aham neṣyāmi yamasādanam"since you seek to kill me, though I am guiltless and have come here, for this I shall send you first to the abode of Yama."
तम् दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तम् फल्गुनम् दृढधन्विनम् किरातरूपी सहसा वारयाम् आस शंकरःtam dṛṣṭvā prahariṣyantam phalgunam dṛḍhadhanvinam kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥSeeing Phalguna of the steady bow about to strike, Shankara in the form of a Kirata suddenly stopped him,
मया एष प्रार्थितः पूर्वम् नीलमेघसमप्रभः अनादृत्य एव तत् वाक्यम् प्रजहार अथ फल्गुनःmayā eṣa prārthitaḥ pūrvam nīlameghasamaprabhaḥ anādṛtya eva tat vākyam prajahāra atha phalgunaḥ"this one, gleaming like a dark cloud, was marked by me first." But Phalguna, disregarding these words, struck.
किरातः च समम् तस्मिन् एकलक्ष्ये महाद्युतिः प्रमुमोच अशनिप्रख्यम् शरम् अग्निशिखोपमम्kirātaḥ ca samam tasmin ekalakṣye mahādyutiḥ pramumoca aśaniprakhyam śaram agniśikhopamamAnd the Kirata, great in splendor, at the same instant loosed at the same mark an arrow like a thunderbolt, resembling a tongue of fire.
तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्याम् समम् तत्र निपेततुः मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदाtau muktau sāyakau tābhyām samam tatra nipetatuḥ mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadāThe two arrows they had loosed fell at the same moment upon the broad body of Muka, solid as a mountain.
यथा अशनिविनिष्पेषः वज्रस्य इव च पर्वते तथा तयोः संनिपातः शरयोः अभवत् तदाyathā aśaniviniṣpeṣaḥ vajrasya iva ca parvate tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayoḥ abhavat tadāAs the crash of a thunderbolt or of Indra's vajra upon a mountain, so was the collision of their arrows.
स विद्धः बहुभिः बाणैः दीप्तास्यैः पन्नगैः इव ममार राक्षसम् रूपम् भूयः कृत्वा विभीषणम्sa viddhaḥ bahubhiḥ bāṇaiḥ dīptāsyaiḥ pannagaiḥ iva mamāra rākṣasam rūpam bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇamPierced by many arrows with blazing points like serpents, he died, once more assuming the fearsome form of a rakshasa.
पिनाकपाणिर्pinākapāṇiroriginal form "pinākapāṇir", added to complete the word-by-word coverage
सर्वपापहरोsarvapāpaharooriginal form "sarvapāpaharo", added to complete the word-by-word coverage
कैरातंkairātaṃoriginal form "kairātaṃ", added to complete the word-by-word coverage
विभ्राजमानोvibhrājamānooriginal form "vibhrājamāno", added to complete the word-by-word coverage
गिरिर्giriroriginal form "girir", added to complete the word-by-word coverage
मेरुर्meruroriginal form "merur", added to complete the word-by-word coverage
इवापरःivāparaḥoriginal form "ivāparaḥ", added to complete the word-by-word coverage
श्रीमद्śrīmadoriginal form "śrīmad", added to complete the word-by-word coverage
धनुर्dhanuroriginal form "dhanur", added to complete the word-by-word coverage
शरांश्śarāṃśoriginal form "śarāṃś", added to complete the word-by-word coverage
चाशीविषोपमान्cāśīviṣopamānoriginal form "cāśīviṣopamān", added to complete the word-by-word coverage
इवानलःivānalaḥoriginal form "ivānalaḥ", added to complete the word-by-word coverage
सहोमयाsahomayāoriginal form "sahomayā", added to complete the word-by-word coverage
नानावेषधरैर्nānāveṣadharairoriginal form "nānāveṣadharair", added to complete the word-by-word coverage
हृष्टैर्hṛṣṭairoriginal form "hṛṣṭair", added to complete the word-by-word coverage
भूतैर्bhūtairoriginal form "bhūtair", added to complete the word-by-word coverage
अनुगतस्anugatasoriginal form "anugatas", added to complete the word-by-word coverage
स्त्रीभिश्strībhiśoriginal form "strībhiś", added to complete the word-by-word coverage
चानुcānuoriginal form "cānu", added to complete the word-by-word coverage
देवोdevooriginal form "devo", added to complete the word-by-word coverage
ऽतीव'tīvaoriginal form "'tīva", added to complete the word-by-word coverage
तद्tadoriginal form "tad", added to complete the word-by-word coverage
वनंvanaṃoriginal form "vanaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सर्वंsarvaṃoriginal form "sarvaṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रस्रवणानांprasravaṇānāṃoriginal form "prasravaṇānāṃ", added to complete the word-by-word coverage
पक्षिणांpakṣiṇāṃoriginal form "pakṣiṇāṃ", added to complete the word-by-word coverage
चाप्य्cāpyoriginal form "cāpy", added to complete the word-by-word coverage
पार्थस्याक्लिष्टकर्मणःpārthasyākliṣṭakarmaṇaḥoriginal form "pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ", added to complete the word-by-word coverage
मूकंmūkaṃoriginal form "mūkaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पुत्रंputraṃoriginal form "putraṃ", added to complete the word-by-word coverage
ददर्शाद्भुतदर्शनम्dadarśādbhutadarśanamoriginal form "dadarśādbhutadarśanam", added to complete the word-by-word coverage
वाराहंvārāhaṃoriginal form "vārāhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
इवार्जुनम्ivārjunamoriginal form "ivārjunam", added to complete the word-by-word coverage
हन्तुंhantuṃoriginal form "hantuṃ", added to complete the word-by-word coverage
उवाचाथuvācāthaoriginal form "uvācātha", added to complete the word-by-word coverage
गाण्डीवंgāṇḍīvaṃoriginal form "gāṇḍīvaṃ", added to complete the word-by-word coverage
धनुर्dhanuroriginal form "dhanur", added to complete the word-by-word coverage
शरांश्śarāṃśoriginal form "śarāṃś", added to complete the word-by-word coverage
चाशीविषोपमान्cāśīviṣopamānoriginal form "cāśīviṣopamān", added to complete the word-by-word coverage
सज्यंsajyaṃoriginal form "sajyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
धनुर्वरंdhanurvaraṃoriginal form "dhanurvaraṃ", added to complete the word-by-word coverage
यन्yanoriginal form "yan", added to complete the word-by-word coverage
मांmāṃoriginal form "māṃ", added to complete the word-by-word coverage
इहागतम्ihāgatamoriginal form "ihāgatam", added to complete the word-by-word coverage
त्वांtvāṃoriginal form "tvāṃ", added to complete the word-by-word coverage
एवाहंevāhaṃoriginal form "evāhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तंtaṃoriginal form "taṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रहरिष्यन्तंprahariṣyantaṃoriginal form "prahariṣyantaṃ", added to complete the word-by-word coverage
फल्गुनंphalgunaṃoriginal form "phalgunaṃ", added to complete the word-by-word coverage
मयैषmayaiṣaoriginal form "mayaiṣa", added to complete the word-by-word coverage
पूर्वंpūrvaṃoriginal form "pūrvaṃ", added to complete the word-by-word coverage
अनादृत्यैवanādṛtyaivaoriginal form "anādṛtyaiva", added to complete the word-by-word coverage
तद्tadoriginal form "tad", added to complete the word-by-word coverage
वाक्यंvākyaṃoriginal form "vākyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रजहाराथprajahārāthaoriginal form "prajahārātha", added to complete the word-by-word coverage
किरातश्kirātaśoriginal form "kirātaś", added to complete the word-by-word coverage
समंsamaṃoriginal form "samaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तस्मिन्न्tasminnoriginal form "tasminn", added to complete the word-by-word coverage
प्रमुमोचाशनिप्रख्यंpramumocāśaniprakhyaṃoriginal form "pramumocāśaniprakhyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
ताभ्यांtābhyāṃoriginal form "tābhyāṃ", added to complete the word-by-word coverage
समंsamaṃoriginal form "samaṃ", added to complete the word-by-word coverage
यथाशनिविनिष्पेषोyathāśaniviniṣpeṣooriginal form "yathāśaniviniṣpeṣo", added to complete the word-by-word coverage
वज्रस्येवvajrasyevaoriginal form "vajrasyeva", added to complete the word-by-word coverage
शरयोर्śarayororiginal form "śarayor", added to complete the word-by-word coverage
विद्धोviddhooriginal form "viddho", added to complete the word-by-word coverage
बहुभिर्bahubhiroriginal form "bahubhir", added to complete the word-by-word coverage
बाणैर्bāṇairoriginal form "bāṇair", added to complete the word-by-word coverage
पन्नगैर्pannagairoriginal form "pannagair", added to complete the word-by-word coverage
राक्षसंrākṣasaṃoriginal form "rākṣasaṃ", added to complete the word-by-word coverage
रूपंrūpaṃoriginal form "rūpaṃ", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

When the sages had departed, Hara took on the form of a Kirata. Together with Uma, who had assumed the same guise, and with a host of bhutas, he entered the forest; everything around fell instantly silent. There he saw the demon Muka, son of Diti, who had taken the shape of a boar and was stalking Arjuna. Arjuna drew Gandiva and said, "You sought to kill me though I am innocent; I shall send you to Yama first." Shankara in the guise of a Kirata said that the beast had already been marked by him, but Arjuna shot anyway. The Kirata loosed an arrow too. Both arrows struck Muka at the same instant, and he died, once more assuming the fearsome form of a rakshasa.

संस्करण

9ebe2da0b3db · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से