महाभारत 3.50.18-24

देवनागरी

स ददर्श तदा हंसाञ् जातरूपपरिच्छदान् ॥
वने विचरतां तेषाम् एकं जग्राह पक्षिणम् ॥
ततो ऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार तदा नलम् ॥
न हन्तव्यो ऽस्मि ते राजन् करिष्यामि हि ते प्रियम् ॥
दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध ॥
यथा त्वद् अन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हि चित् ॥
एवम् उक्तस् ततो हंसम् उत्ससर्ज महीपतिः ॥
ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भान् अगमंस् ततः ॥
विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास् तदान्तिके ॥
निपेतुस् ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान् खगान् ॥
सा तान् अद्भुतरूपान् वै दृष्ट्वा सखिगणावृता ॥
हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस् त्वरमाणोपचक्रमे ॥
अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने ॥
एकैकशस् ततः कन्यास् तान् हंसान् समुपाद्रवन् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sa dadarśa tadā haṃsāñ jātarūpaparicchadān ||
vane vicaratāṃ teṣām ekaṃ jagrāha pakṣiṇam ||
tato 'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam ||
na hantavyo 'smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam ||
damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha ||
yathā tvad anyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cit ||
evam uktas tato haṃsam utsasarja mahīpatiḥ ||
te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṃs tataḥ ||
vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyās tadāntike ||
nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān ||
sā tān adbhutarūpān vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā ||
hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃs tvaramāṇopacakrame ||
atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane ||
ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṃsān samupādravan ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

स ददर्श तदा हंसाञ् जातरूपपरिच्छदान् ॥ वने विचरतां तेषाम् एकं जग्राह पक्षिणम् ॥ ततो ऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार तदा नलम् ॥ न हन्तव्यो ऽस्मि ते राजन् करिष्यामि हि ते प्रियम् ॥ दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध ॥ यथा त्वद् अन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हि चित् ॥ एवम् उक्तस् ततो हंसम् उत्ससर्ज महीपतिः ॥ ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भान् अगमंस् ततः ॥ विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास् तदान्तिके ॥ निपेतुस् ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान् खगान् ॥ सा तान् अद्भुतरूपान् वै दृष्ट्वा सखिगणावृता ॥ हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस् त्वरमाणोपचक्रमे ॥ अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने ॥ एकैकशस् ततः कन्यास् तान् हंसान् समुपाद्रवन् ॥sa dadarśa tadā haṃsāñ jātarūpaparicchadān || vane vicaratāṃ teṣām ekaṃ jagrāha pakṣiṇam || tato 'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam || na hantavyo 'smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam || damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha || yathā tvad anyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cit || evam uktas tato haṃsam utsasarja mahīpatiḥ || te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṃs tataḥ || vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyās tadāntike || nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān || sā tān adbhutarūpān vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā || hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃs tvaramāṇopacakrame || atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane || ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṃsān samupādravan ||Nala sees golden-winged swans and catches one; the swan begs not to be killed and promises to tell Damayantī of Nala in such a way that she will consider no other man worthy; Nala releases it, and the swans fly to Vidarbha.

अनुवाद

There he saw swans with golden plumage and caught one of them. Rising into the air, the bird spoke to Nala in a human voice: 'Do not kill me, O king; I will do you a favor. I will speak of you to Damayantī, O Naiṣadha, in such a way that she will never think any other man worthy.' Hearing this, the king released the swan. The swans rose up and flew to Vidarbha. Arriving in the city of Vidarbha, they settled near Damayantī, and she saw the birds. Beholding their wondrous form, surrounded by her companions, she joyfully hastened to catch them. Then the swans scattered throughout the garden, and the maidens ran after them, each pursuing one.

भाष्य

The swan becomes a messenger because Nala answers the plea for its life with mercy. In this story, love begins with an act of non-violence.

संस्करण

00e988fa1637 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:51:21 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN