महाभारत 3.51.11-24

देवनागरी

एतस्मिन्न् एव काले तु पुराणाव् ऋषिसत्तमौ ॥
अटमानौ महात्मानाव् इन्द्रलोकम् इतो गतौ ॥
नारदः पर्वतश् चैव महात्मानौ महाव्रतौ ॥
देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥
ताव् अर्चित्वा सहस्राक्षस् ततः कुशलम् अव्ययम् ॥
पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥
नारद उवाच
आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतम् ईश्वर ॥
लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥
बृहदश्व उवाच
नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा ॥
धर्मज्ञाः पृथिवीपालास् त्यक्तजीवितयोधिनः ॥
शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्य् अपराङ्मुखाः ॥
अयं लोको ऽक्षयस् तेषां यथैव मम कामधुक् ॥
क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान् अहम् ॥
आगच्छतो महीपालान् अतिथीन् दयितान् मम ॥
एवम् उक्तस् तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत ॥
शृणु मे भगवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥
विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता ॥
रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥
तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिराद् इव ॥
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश् च सर्वशः ॥
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ॥
काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश् च साग्निकाः ॥
आजग्मुर् देवराजस्य समीपम् अमरोत्तमाः ॥
ततस् तच् छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् ॥
श्रुत्वा चैवाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयम् अप्य् उत ॥
ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ॥
विदर्भान् अभितो जग्मुर् यत्र सर्वे महीक्षितः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau ||
aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau ||
nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau ||
devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau ||
tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam ||
papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ ||
nārada uvāca
āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara ||
loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho ||
bṛhadaśva uvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā ||
dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ ||
śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ ||
ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk ||
kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham ||
āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama ||
evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata ||
śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ ||
vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā ||
rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ ||
tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva ||
tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ ||
tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ ||
kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana ||
etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ ||
ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ ||
tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat ||
śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta ||
tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ ||
vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

एतस्मिन्न् एव काले तु पुराणाव् ऋषिसत्तमौ ॥ अटमानौ महात्मानाव् इन्द्रलोकम् इतो गतौ ॥ नारदः पर्वतश् चैव महात्मानौ महाव्रतौ ॥ देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥ ताव् अर्चित्वा सहस्राक्षस् ततः कुशलम् अव्ययम् ॥ पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥ नारद उवाच आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतम् ईश्वर ॥ लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥ बृहदश्व उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा ॥ धर्मज्ञाः पृथिवीपालास् त्यक्तजीवितयोधिनः ॥ शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्य् अपराङ्मुखाः ॥ अयं लोको ऽक्षयस् तेषां यथैव मम कामधुक् ॥ क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान् अहम् ॥ आगच्छतो महीपालान् अतिथीन् दयितान् मम ॥ एवम् उक्तस् तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत ॥ शृणु मे भगवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥ विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता ॥ रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥ तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिराद् इव ॥ तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश् च सर्वशः ॥ तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ॥ काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥ एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश् च साग्निकाः ॥ आजग्मुर् देवराजस्य समीपम् अमरोत्तमाः ॥ ततस् तच् छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् ॥ श्रुत्वा चैवाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयम् अप्य् उत ॥ ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ॥ विदर्भान् अभितो जग्मुर् यत्र सर्वे महीक्षितः ॥etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau || aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau || nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau || devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau || tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam || papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ || nārada uvāca āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara || loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho || bṛhadaśva uvāca nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā || dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ || śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ || ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk || kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham || āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama || evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata || śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ || vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā || rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ || tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva || tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ || tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ || kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana || etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ || ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ || tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat || śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta || tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ || vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ ||At this time Narada and Parvata come to Indra; Narada explains that the heroic kshatriyas have not arrived in heaven because all are going to Damayanti's svayamvara, and the lokapalas too decide to set out for Vidarbha.

अनुवाद

At this same time two ancient, great sages, Narada and Parvata, wandering the earth, came from this world to Indra's abode. Sahasraksha honored them and asked after their welfare and the welfare of all the worlds. Narada said: "All is well with us, O god, and throughout the world the kings are well." Hearing this, the slayer of Bala and Vritra asked: "Where, then, are those valiant kshatriyas, knowers of dharma, who without turning back meet death by the sword? I do not see these kings, my beloved guests." Narada replied: "Hear why they are not to be seen. The king of Vidarbha has a daughter named Damayanti, renowned as surpassing in beauty all women on earth. Soon her svayamvara will take place, and all the kings and princes are going there, desiring this jewel of the world." While he was speaking, the lokapalas came to Indra together with Agni. Hearing Narada's words, they said joyfully, "We too shall go," and all of them, with their hosts and mounts, set out for Vidarbha, to the place where all the kings of the earth were gathering.

भाष्य

Damayanti's beauty and virtue draw not only kings but the gods themselves. A human choice becomes an event visible in the celestial world.

संस्करण

7221f52f56c4 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:54:08 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN