महाभारत 3.53.12-21

देवनागरी

एवम् उक्तस् तु वैदर्भ्या नलो राजा विशां पते ॥
आजगाम पुनस् तत्र यत्र देवाः समागताः ॥
तम् अपश्यंस् तथायान्तं लोकपालाः सहेश्वराः ॥
दृष्ट्वा चैनं ततो ऽपृच्छन् वृत्तान्तं सर्वम् एव तत् ॥
देवा ऊचुः
कच्चिद् दृष्टा त्वया राजन् दमयन्ती शुचिस्मिता ॥
किम् अब्रवीच् च नः सर्वान् वद भूमिपते ऽनघ ॥
नल उवाच
भवद्भिर् अहम् आदिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् ॥
प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर् वृतम् ॥
प्रविशन्तं च मां तत्र न कश् चिद् दृष्टवान् नरः ॥
ऋते तां पार्थिवसुतां भवताम् एव तेजसा ॥
सख्यश् चास्या मया दृष्टास् ताभिश् चाप्य् उपलक्षितः ॥
विस्मिताश् चाभवन् दृष्ट्वा सर्वा मां विबुधेश्वराः ॥
वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना ॥
माम् एव गतसंकल्पा वृणीते सुरसत्तमाः ॥
अब्रवीच् चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः ॥
त्वया सह नरश्रेष्ठ मम यत्र स्वयंवरः ॥
तेषाम् अहं संनिधौ त्वां वरयिष्ये नरोत्तम ॥
एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ॥
एतावद् एव विबुधा यथावृत्तम् उदाहृतम् ॥
मयाशेषं प्रमाणं तु भवन्तस् त्रिदशेश्वराः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

evam uktas tu vaidarbhyā nalo rājā viśāṃ pate ||
ājagāma punas tatra yatra devāḥ samāgatāḥ ||
tam apaśyaṃs tathāyāntaṃ lokapālāḥ saheśvarāḥ ||
dṛṣṭvā cainaṃ tato 'pṛcchan vṛttāntaṃ sarvam eva tat ||
devā ūcuḥ
kaccid dṛṣṭā tvayā rājan damayantī śucismitā ||
kim abravīc ca naḥ sarvān vada bhūmipate 'nagha ||
nala uvāca
bhavadbhir aham ādiṣṭo damayantyā niveśanam ||
praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirair vṛtam ||
praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaś cid dṛṣṭavān naraḥ ||
ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatām eva tejasā ||
sakhyaś cāsyā mayā dṛṣṭās tābhiś cāpy upalakṣitaḥ ||
vismitāś cābhavan dṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ ||
varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā ||
mām eva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ ||
abravīc caiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ ||
tvayā saha naraśreṣṭha mama yatra svayaṃvaraḥ ||
teṣām ahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣye narottama ||
evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha ||
etāvad eva vibudhā yathāvṛttam udāhṛtam ||
mayāśeṣaṃ pramāṇaṃ tu bhavantas tridaśeśvarāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

एवम् उक्तस् तु वैदर्भ्या नलो राजा विशां पते ॥ आजगाम पुनस् तत्र यत्र देवाः समागताः ॥ तम् अपश्यंस् तथायान्तं लोकपालाः सहेश्वराः ॥ दृष्ट्वा चैनं ततो ऽपृच्छन् वृत्तान्तं सर्वम् एव तत् ॥ देवा ऊचुः कच्चिद् दृष्टा त्वया राजन् दमयन्ती शुचिस्मिता ॥ किम् अब्रवीच् च नः सर्वान् वद भूमिपते ऽनघ ॥ नल उवाच भवद्भिर् अहम् आदिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् ॥ प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर् वृतम् ॥ प्रविशन्तं च मां तत्र न कश् चिद् दृष्टवान् नरः ॥ ऋते तां पार्थिवसुतां भवताम् एव तेजसा ॥ सख्यश् चास्या मया दृष्टास् ताभिश् चाप्य् उपलक्षितः ॥ विस्मिताश् चाभवन् दृष्ट्वा सर्वा मां विबुधेश्वराः ॥ वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना ॥ माम् एव गतसंकल्पा वृणीते सुरसत्तमाः ॥ अब्रवीच् चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः ॥ त्वया सह नरश्रेष्ठ मम यत्र स्वयंवरः ॥ तेषाम् अहं संनिधौ त्वां वरयिष्ये नरोत्तम ॥ एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ॥ एतावद् एव विबुधा यथावृत्तम् उदाहृतम् ॥ मयाशेषं प्रमाणं तु भवन्तस् त्रिदशेश्वराः ॥evam uktas tu vaidarbhyā nalo rājā viśāṃ pate || ājagāma punas tatra yatra devāḥ samāgatāḥ || tam apaśyaṃs tathāyāntaṃ lokapālāḥ saheśvarāḥ || dṛṣṭvā cainaṃ tato 'pṛcchan vṛttāntaṃ sarvam eva tat || devā ūcuḥ kaccid dṛṣṭā tvayā rājan damayantī śucismitā || kim abravīc ca naḥ sarvān vada bhūmipate 'nagha || nala uvāca bhavadbhir aham ādiṣṭo damayantyā niveśanam || praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirair vṛtam || praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaś cid dṛṣṭavān naraḥ || ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatām eva tejasā || sakhyaś cāsyā mayā dṛṣṭās tābhiś cāpy upalakṣitaḥ || vismitāś cābhavan dṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ || varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā || mām eva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ || abravīc caiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ || tvayā saha naraśreṣṭha mama yatra svayaṃvaraḥ || teṣām ahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣye narottama || evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha || etāvad eva vibudhā yathāvṛttam udāhṛtam || mayāśeṣaṃ pramāṇaṃ tu bhavantas tridaśeśvarāḥ ||Nala returns to the gods; they ask about Damayanti, and he tells them honestly that he entered her guarded chambers by their power, saw her companions, praised the gods, but she chose him and proposed to make her choice at the svayamvara in their presence.

अनुवाद

So addressed by the daughter of Vidarbha, King Nala, lord of men, went back again to where the gods had gathered. Seeing him arrive, the world-guardians together with their lord asked him the whole account of what had happened. The gods said: "Did you indeed see Damayanti of the pure smile, O king? What did she say to all of us? Speak, blameless lord of the earth." Nala said: "By your command I entered Damayanti's dwelling, its vast enclosure guarded by staff-bearing elders. As I entered, no man there saw me, except the king's daughter herself, by your very power. I saw her companions too, and they took note of me; all of them were astonished at the sight of me. And as I described you to her, that lovely-faced one, her resolve fixed on me alone, chose me among the best of the gods. And the maiden said to me: 'Let the gods come together with you, best of men, to the place of my svayamvara. In their presence I will choose you, best of men, and thus, mighty-armed one, there will be no fault in it.' This alone, O gods, is what took place, just as it happened; the rest is for you, lords of the thirty, to judge."

भाष्य

Nala does not embellish his account in his own favor, nor does he conceal Damayanti's choice. His honesty before the gods becomes a second test, after his meeting with her.

संस्करण

22198277d753 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:54:08 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN