महाभारत 3.54.33-38

देवनागरी

पार्थिवाश् चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताः ॥
दमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर् यथागतम् ॥
अवाप्य नारीरत्नं तत् पुण्यश्लोको ऽपि पार्थिवः ॥
रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा ॥
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानो ऽंशुमान् इव ॥
अरञ्जयत् प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ॥
ईजे चाप्य् अश्वमेधेन ययातिर् इव नाहुषः ॥
अन्यैश् च क्रतुभिर् धीमान् बहुभिश् चाप्तदक्षिणैः ॥
पुनश् च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ॥
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥
एवं स यजमानश् च विहरंश् च नराधिपः ॥
ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ ||
damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam ||
avāpya nārīratnaṃ tat puṇyaśloko 'pi pārthivaḥ ||
reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā ||
atīva mudito rājā bhrājamāno 'ṃśumān iva ||
arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan ||
īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ ||
anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ ||
punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca ||
damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ ||
evaṃ sa yajamānaś ca viharaṃś ca narādhipaḥ ||
rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

पार्थिवाश् चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताः ॥ दमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर् यथागतम् ॥ अवाप्य नारीरत्नं तत् पुण्यश्लोको ऽपि पार्थिवः ॥ रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा ॥ अतीव मुदितो राजा भ्राजमानो ऽंशुमान् इव ॥ अरञ्जयत् प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ॥ ईजे चाप्य् अश्वमेधेन ययातिर् इव नाहुषः ॥ अन्यैश् च क्रतुभिर् धीमान् बहुभिश् चाप्तदक्षिणैः ॥ पुनश् च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ॥ दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥ एवं स यजमानश् च विहरंश् च नराधिपः ॥ ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ॥pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ || damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam || avāpya nārīratnaṃ tat puṇyaśloko 'pi pārthivaḥ || reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā || atīva mudito rājā bhrājamāno 'ṃśumān iva || arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan || īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ || anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ || punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca || damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ || evaṃ sa yajamānaś ca viharaṃś ca narādhipaḥ || rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ ||The kings, having seen the wedding, return amazed and joyful; Nala delights with Damayanti, rules his people by dharma, performs the ashvamedha and other sacrifices, and guards the wealthy land.

अनुवाद

The earthly kings, having witnessed Damayanti's wedding, astonished and joyful, returned each to where he had come from. Having won this jewel among women, King Nala, the illustrious one, delighted in her company like the slayer of Bala and Vritra with Shachi. Filled with joy, radiant as the sun, the hero gladdened his subjects, protecting them according to dharma. The wise king performed the ashvamedha, like Yayati, son of Nahusha, and many other rites with ample gifts of dakshina. Then Nala, like an immortal, wandered again with Damayanti through beautiful forests and groves. Thus, performing sacrifices and taking his pleasure, the lord of the earth guarded the earth, rich in treasures.

भाष्य

Nala's happiness is not separate from his royal duty: love, sacrifice, and rule according to dharma form a single fullness of life before the trial to come.

संस्करण

0c943473ef95 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:54:08 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN