महाभारत 3.55.1-6

देवनागरी

बृहदश्व उवाच
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ॥
यान्तो ददृशुर् आयान्तं द्वापरं कलिना सह ॥
अथाब्रवीत् कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा ॥
द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ॥
ततो ऽब्रवीत् कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥
गत्वाहं वरयिष्ये तां मनो हि मम तद्गतम् ॥
तम् अब्रवीत् प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः ॥
वृतस् तया नलो राजा पतिर् अस्मत्समीपतः ॥
एवम् उक्तस् तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः ॥
देवान् आमन्त्र्य तान् सर्वान् उवाचेदं वचस् तदा ॥
देवानां मानुषं मध्ये यत् सा पतिम् अविन्दत ॥
ननु तस्या भवेन् न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bṛhadaśva uvāca
vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ ||
yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha ||
athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā ||
dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi ||
tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram ||
gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam ||
tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ ||
vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ ||
evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ ||
devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā ||
devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata ||
nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

बृहदश्व उवाच वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ॥ यान्तो ददृशुर् आयान्तं द्वापरं कलिना सह ॥ अथाब्रवीत् कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा ॥ द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ॥ ततो ऽब्रवीत् कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ गत्वाहं वरयिष्ये तां मनो हि मम तद्गतम् ॥ तम् अब्रवीत् प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः ॥ वृतस् तया नलो राजा पतिर् अस्मत्समीपतः ॥ एवम् उक्तस् तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः ॥ देवान् आमन्त्र्य तान् सर्वान् उवाचेदं वचस् तदा ॥ देवानां मानुषं मध्ये यत् सा पतिम् अविन्दत ॥ ननु तस्या भवेन् न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥bṛhadaśva uvāca vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ || yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha || athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā || dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi || tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram || gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam || tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ || vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ || evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ || devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā || devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata || nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam ||After Nala's choosing, the world-guardians, departing, see Dvapara coming together with Kali; Indra asks Kali where he is going, and he replies that he wishes to choose Damayanti, but learns that the svayamvara has ended and she has chosen a man.

अनुवाद

Brihadashva said: "When Bhaimi chose the son of Nishadha, the mighty guardians of the world, departing, saw Dvapara coming together with Kali. The slayer of Bala and Vritra, looking at Kali, asked: 'Kali, where are you going together with Dvapara?' Kali answered Shakra: 'I am going to the svayamvara of Damayanti, and I will choose her, for my mind is set upon her.' Indra laughed and said: 'The svayamvara is already over. In our presence she chose King Nala as her husband.' Hearing this, Kali grew angry and said to the gods: 'Since among the gods she found herself a human husband, would it not be just for her to bear a heavy punishment?'"

भाष्य

Kali arrives late, but his anger is born not of love but of wounded pride. He cannot accept the freedom of a pure choice.

संस्करण

e70892001d84 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:54:08 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN