महाभारत 3.83.33-64

देवनागरी

कुशप्लवनम् आसाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥
त्रिरात्रम् उषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥
ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे ॥
जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप ॥
यत्र क्रतुशतैर् इष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ॥
अग्निष्टोमशतं विन्देद् गमनाद् एव भारत ॥
सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज् जातिस्मरो नरः ॥
ततो ऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् ॥
पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥
दण्डकारण्यम् आसाद्य महाराज उपस्पृशेत् ॥
गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत ॥
शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ॥
न दुर्गतिम् अवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥
ततः शूर्पारकं गच्छेज् जामदग्न्यनिषेवितम् ॥
रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥
सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः ॥
महत् पुण्यम् अवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥
ततो देवपथं गच्छेन् नियतो नियताशनः ॥
देवसत्रस्य यत् पुण्यं तद् अवाप्नोति मानवः ॥
तुङ्गकारण्यम् आसाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
वेदान् अध्यापयत् तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥
तत्र वेदान् प्रनष्टांस् तु मुनेर् अङ्गिरसः सुतः ॥
उपविष्टो महर्षीणाम् उत्तरीयेषु भारत ॥
ओंकारेण यथान्यायं सम्यग् उच्चारितेन च ॥
येन यत् पूर्वम् अभ्यस्तं तत् तस्य समुपस्थितम् ॥
ऋषयस् तत्र देवाश् च वरुणो ऽग्निः प्रजापतिः ॥
हरिर् नारायणो देवो महादेवस् तथैव च ॥
पितामहश् च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः ॥
भृगुं नियोजयाम् आस याजनार्थे महाद्युतिम् ॥
ततः स चक्रे भगवान् ऋषीणां विधिवत् तदा ॥
सर्वेषां पुनर् आधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास् तु यथाविधि ॥
देवास् त्रिभुवणं याता ऋषयश् च यथासुखम् ॥
तद् अरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ॥
पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥
तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशनः ॥
ब्रह्मलोकं व्रजेद् राजन् पुनीते च कुलं नरः ॥
मेधाविकं समासाद्य पितॄन् देवांश् च तर्पयेत् ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥
ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् ॥
तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
आत्मानं साधयेत् तत्र गिरौ कालंजरे नृप ॥
स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥
ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते ॥
मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम् ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम् अनुत्तमम् ॥
यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः ॥
पुमांस् तत्र नरश्रेष्ठ गमनाद् एव सिध्यति ॥
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
प्रदक्षिणम् उपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन् नरः ॥
अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥
तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ ॥
समुद्रास् तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥
नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥
ततो गच्छेत् कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत् ॥
यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥
गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥
विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ॥
अभिगम्य महादेवम् अभ्यर्च्य च नराधिप ॥
प्रदक्षिणम् उपावृत्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ ||
trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet ||
tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave ||
jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa ||
yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ ||
agniṣṭomaśataṃ vinded gamanād eva bhārata ||
sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ ||
tato 'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām ||
pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet ||
daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspṛśet ||
gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata ||
śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ ||
na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ ||
tataḥ śūrpārakaṃ gacchej jāmadagnyaniṣevitam ||
rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam ||
saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ ||
mahat puṇyam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati ||
tato devapathaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ ||
devasatrasya yat puṇyaṃ tad avāpnoti mānavaḥ ||
tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ ||
vedān adhyāpayat tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā ||
tatra vedān pranaṣṭāṃs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ ||
upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata ||
oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyag uccāritena ca ||
yena yat pūrvam abhyastaṃ tat tasya samupasthitam ||
ṛṣayas tatra devāś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ ||
harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca ||
pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ ||
bhṛguṃ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim ||
tataḥ sa cakre bhagavān ṛṣīṇāṃ vidhivat tadā ||
sarveṣāṃ punar ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā ||
ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi ||
devās tribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaś ca yathāsukham ||
tad araṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama ||
pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā ||
tatra māsaṃ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ ||
brahmalokaṃ vrajed rājan punīte ca kulaṃ naraḥ ||
medhāvikaṃ samāsādya pitṝn devāṃś ca tarpayet ||
agniṣṭomam avāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati ||
tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam ||
tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
ātmānaṃ sādhayet tatra girau kālaṃjare nṛpa ||
svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṃśayaḥ ||
tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate ||
mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ ||
aśvamedham avāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet ||
tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam ||
yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ ||
pumāṃs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati ||
koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
pradakṣiṇam upāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajen naraḥ ||
abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī ||
tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha ||
samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira ||
tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam ||
niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim ||
tato gacchet kuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat ||
yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā ||
gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ ||
vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati ||
abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa ||
pradakṣiṇam upāvṛtya gāṇapatyam avāpnuyāt ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

कुशप्लवनम् आसाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ त्रिरात्रम् उषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे ॥ जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप ॥ यत्र क्रतुशतैर् इष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ॥ अग्निष्टोमशतं विन्देद् गमनाद् एव भारत ॥ सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज् जातिस्मरो नरः ॥ ततो ऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् ॥ पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ दण्डकारण्यम् आसाद्य महाराज उपस्पृशेत् ॥ गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत ॥ शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ॥ न दुर्गतिम् अवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥ ततः शूर्पारकं गच्छेज् जामदग्न्यनिषेवितम् ॥ रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥ सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः ॥ महत् पुण्यम् अवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥ ततो देवपथं गच्छेन् नियतो नियताशनः ॥ देवसत्रस्य यत् पुण्यं तद् अवाप्नोति मानवः ॥ तुङ्गकारण्यम् आसाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ वेदान् अध्यापयत् तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥ तत्र वेदान् प्रनष्टांस् तु मुनेर् अङ्गिरसः सुतः ॥ उपविष्टो महर्षीणाम् उत्तरीयेषु भारत ॥ ओंकारेण यथान्यायं सम्यग् उच्चारितेन च ॥ येन यत् पूर्वम् अभ्यस्तं तत् तस्य समुपस्थितम् ॥ ऋषयस् तत्र देवाश् च वरुणो ऽग्निः प्रजापतिः ॥ हरिर् नारायणो देवो महादेवस् तथैव च ॥ पितामहश् च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः ॥ भृगुं नियोजयाम् आस याजनार्थे महाद्युतिम् ॥ ततः स चक्रे भगवान् ऋषीणां विधिवत् तदा ॥ सर्वेषां पुनर् आधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास् तु यथाविधि ॥ देवास् त्रिभुवणं याता ऋषयश् च यथासुखम् ॥ तद् अरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ॥ पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥ तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशनः ॥ ब्रह्मलोकं व्रजेद् राजन् पुनीते च कुलं नरः ॥ मेधाविकं समासाद्य पितॄन् देवांश् च तर्पयेत् ॥ अग्निष्टोमम् अवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ आत्मानं साधयेत् तत्र गिरौ कालंजरे नृप ॥ स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥ ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते ॥ मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम् अनुत्तमम् ॥ यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः ॥ पुमांस् तत्र नरश्रेष्ठ गमनाद् एव सिध्यति ॥ कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ प्रदक्षिणम् उपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन् नरः ॥ अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥ तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ ॥ समुद्रास् तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥ तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥ नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥ ततो गच्छेत् कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत् ॥ यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥ गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥ विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ॥ अभिगम्य महादेवम् अभ्यर्च्य च नराधिप ॥ प्रदक्षिणम् उपावृत्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ॥kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ || trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet || tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave || jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa || yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ || agniṣṭomaśataṃ vinded gamanād eva bhārata || sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet || jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ || tato 'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām || pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet || daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspṛśet || gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata || śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ || na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ || tataḥ śūrpārakaṃ gacchej jāmadagnyaniṣevitam || rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam || saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ || mahat puṇyam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati || tato devapathaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ || devasatrasya yat puṇyaṃ tad avāpnoti mānavaḥ || tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ || vedān adhyāpayat tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā || tatra vedān pranaṣṭāṃs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ || upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata || oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyag uccāritena ca || yena yat pūrvam abhyastaṃ tat tasya samupasthitam || ṛṣayas tatra devāś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ || harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca || pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ || bhṛguṃ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim || tataḥ sa cakre bhagavān ṛṣīṇāṃ vidhivat tadā || sarveṣāṃ punar ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā || ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi || devās tribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaś ca yathāsukham || tad araṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama || pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā || tatra māsaṃ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ || brahmalokaṃ vrajed rājan punīte ca kulaṃ naraḥ || medhāvikaṃ samāsādya pitṝn devāṃś ca tarpayet || agniṣṭomam avāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati || tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam || tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet || ātmānaṃ sādhayet tatra girau kālaṃjare nṛpa || svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṃśayaḥ || tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate || mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm || tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ || aśvamedham avāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet || tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam || yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ || pumāṃs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati || koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet || pradakṣiṇam upāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajen naraḥ || abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī || tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha || samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira || tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam || niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim || tato gacchet kuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat || yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā || gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ || vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati || abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa || pradakṣiṇam upāvṛtya gāṇapatyam avāpnuyāt ||The list continues with Kushaplavana, Devahrada, Krishnavenna, Jatimatra-hrada, Kanyashrama, Payoshni, Dandakaranya, the hermitage of Sharabhanga and Shuka, Shurparaka, Saptagodavari, Devapatha, Tungakaranya — where Sarasvata restored the Vedas to the sage — Medhavika, Kalanjara, Chitrakuta, Mandakini, Bhartristhana, Jyeshthasthana, the well of the four oceans, Shringaverapura, and Munjavata.

अनुवाद

Kushaplavana, honored with a three-day fast, gives the fruit of the ashvamedha. At beautiful Devahrada, born of the waters of the Krishnavenna, at Jatimatra-hrada and Kanyashrama — where the king of the gods, having once performed hundreds of sacrifices, departed for heaven — mere arrival brings the fruit of a hundred agnishtomas. Bathing at Jatimatra grants memory of one's past birth. Payoshni, Dandakaranya, the hermitage of Sharabhanga and of the great Shuka, Shurparaka of Jamadagnya, Saptagodavari, and Devapatha purify and lead to the worlds of the gods. Then Tungakaranya is named: there the sage Sarasvata once taught the Vedas when they had been lost; the son of Angiras, seated among the great seers, uttered the sacred syllable Om exactly as prescribed, and what each of them had studied before came back to him again. The gods, the seers, Varuna, Agni, Prajapati, Hari-Narayana, Mahadeva, and Pitamaha appointed radiant Bhrigu to perform the rite for the seers, and after the due oblation of clarified butter the gods returned to the three worlds and the seers to their own repose, each at ease. Entering that forest, Tungaka, destroys all the sins of a man or a woman; dwelling there for a month leads a steadfast man to the world of Brahma and purifies his lineage. At Medhavika one honors the ancestors and gods and gains memory and intellect; Kalanjara gives the fruit of a thousand cows; Chitrakuta together with the Mandakini gives the ashvamedha and leads to the highest goal; Bhartristhana of Mahasena, Jyeshthasthana, the well where the four oceans dwell, Shringaverapura — where Rama, son of Dasharatha, once crossed — and Munjavata complete this series.

भाष्य

The account of the Vedas being restored shows that a holy place preserves not only water but the memory of revelation. A true tirtha helps recover knowledge that has been lost.

संस्करण

3de4b467785b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN