महाभारत 3.83.96-114

देवनागरी

नारद उवाच
एवम् उक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवान् ऋषिः ॥
प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥
भीष्मश् च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् ॥
पुलस्त्यवचनाच् चैव पृथिवीम् अनुचक्रमे ॥
अनेन विधिना यस् तु पृथिवीं संचरिष्यति ॥
अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते ॥
अतश् चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्मम् उत्तमम् ॥
नेता च त्वम् ऋषीन् यस्मात् तेन ते ऽष्टगुणं फलम् ॥
रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्य् एतानि भारत ॥
न गतिर् विद्यते ऽन्यस्य त्वाम् ऋते कुरुनन्दन ॥
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम् ॥
यः पठेत् कल्यम् उत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस् त्व् अथ काश्यपः ॥
आत्रेयस् त्व् अथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रो ऽथ गौतमः ॥
असितो देवलश् चैव मार्कण्डेयो ऽथ गालवः ॥
भरद्वाजो वसिष्ठश् च मुनिर् उद्दालकस् तथा ॥
शौनकः सह पुत्रेण व्यासश् च जपतां वरः ॥
दुर्वासाश् च मुनिश्रेष्ठो गालवश् च महातपाः ॥
एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास् तपोधनाः ॥
एभिः सह महाराज तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥
एष वै लोमशो नाम देवर्षिर् अमितद्युतिः ॥
समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धम् अनुव्रज ॥
मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ॥
यथा ययातिर् धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः ॥
तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥
यथा भगीरथो राजा यथा रामश् च विश्रुतः ॥
तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवान् इव ॥
यथा मनुर् यथेक्ष्वाकुर् यथा पूरुर् महायशाः ॥
यथा वैन्यो महातेजास् तथा त्वम् अपि विश्रुतः ॥
यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहत् पुरा ॥
तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास् त्वं पालयिष्यसि ॥
स्वधर्मविजिताम् उर्वीं प्राप्य राजीवलोचन ॥
ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥
वैशंपायन उवाच
एवम् आश्वास्य राजानं नारदो भगवान् ऋषिः ॥
अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत ॥
युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥
तीर्थयात्राश्रयं पुण्यम् ऋषीणां प्रत्यवेदयत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

nārada uvāca
evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān ṛṣiḥ ||
prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata ||
bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān ||
pulastyavacanāc caiva pṛthivīm anucakrame ||
anena vidhinā yas tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati ||
aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate ||
ataś cāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmam uttamam ||
netā ca tvam ṛṣīn yasmāt tena te 'ṣṭaguṇaṃ phalam ||
rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata ||
na gatir vidyate 'nyasya tvām ṛte kurunandana ||
idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam ||
yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate ||
ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ ||
ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro 'tha gautamaḥ ||
asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ ||
bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā ||
śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṃ varaḥ ||
durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ ||
ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ ||
ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja ||
eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ ||
sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja ||
mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja ||
prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ ||
yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ ||
tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase ||
yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ ||
tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva ||
yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ ||
yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ ||
yathā ca vṛtrahā sarvān sapatnān nirdahat purā ||
tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajās tvaṃ pālayiṣyasi ||
svadharmavijitām urvīṃ prāpya rājīvalocana ||
khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evam āśvāsya rājānaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ ||
anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata ||
yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā tam evārthaṃ vicintayan ||
tīrthayātrāśrayaṃ puṇyam ṛṣīṇāṃ pratyavedayat ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

नारद उवाच एवम् उक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवान् ऋषिः ॥ प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥ भीष्मश् च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् ॥ पुलस्त्यवचनाच् चैव पृथिवीम् अनुचक्रमे ॥ अनेन विधिना यस् तु पृथिवीं संचरिष्यति ॥ अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते ॥ अतश् चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्मम् उत्तमम् ॥ नेता च त्वम् ऋषीन् यस्मात् तेन ते ऽष्टगुणं फलम् ॥ रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्य् एतानि भारत ॥ न गतिर् विद्यते ऽन्यस्य त्वाम् ऋते कुरुनन्दन ॥ इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम् ॥ यः पठेत् कल्यम् उत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस् त्व् अथ काश्यपः ॥ आत्रेयस् त्व् अथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रो ऽथ गौतमः ॥ असितो देवलश् चैव मार्कण्डेयो ऽथ गालवः ॥ भरद्वाजो वसिष्ठश् च मुनिर् उद्दालकस् तथा ॥ शौनकः सह पुत्रेण व्यासश् च जपतां वरः ॥ दुर्वासाश् च मुनिश्रेष्ठो गालवश् च महातपाः ॥ एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास् तपोधनाः ॥ एभिः सह महाराज तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥ एष वै लोमशो नाम देवर्षिर् अमितद्युतिः ॥ समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धम् अनुव्रज ॥ मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥ प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ॥ यथा ययातिर् धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः ॥ तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥ यथा भगीरथो राजा यथा रामश् च विश्रुतः ॥ तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवान् इव ॥ यथा मनुर् यथेक्ष्वाकुर् यथा पूरुर् महायशाः ॥ यथा वैन्यो महातेजास् तथा त्वम् अपि विश्रुतः ॥ यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहत् पुरा ॥ तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास् त्वं पालयिष्यसि ॥ स्वधर्मविजिताम् उर्वीं प्राप्य राजीवलोचन ॥ ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥ वैशंपायन उवाच एवम् आश्वास्य राजानं नारदो भगवान् ऋषिः ॥ अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत ॥ युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥ तीर्थयात्राश्रयं पुण्यम् ऋषीणां प्रत्यवेदयत् ॥nārada uvāca evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān ṛṣiḥ || prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata || bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān || pulastyavacanāc caiva pṛthivīm anucakrame || anena vidhinā yas tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati || aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate || ataś cāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmam uttamam || netā ca tvam ṛṣīn yasmāt tena te 'ṣṭaguṇaṃ phalam || rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata || na gatir vidyate 'nyasya tvām ṛte kurunandana || idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam || yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate || ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ || ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro 'tha gautamaḥ || asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ || bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā || śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṃ varaḥ || durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ || ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ || ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja || eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ || sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja || mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja || prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ || yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ || tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase || yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ || tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva || yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ || yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ || yathā ca vṛtrahā sarvān sapatnān nirdahat purā || tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajās tvaṃ pālayiṣyasi || svadharmavijitām urvīṃ prāpya rājīvalocana || khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā || vaiśaṃpāyana uvāca evam āśvāsya rājānaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ || anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata || yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā tam evārthaṃ vicintayan || tīrthayātrāśrayaṃ puṇyam ṛṣīṇāṃ pratyavedayat ||Narada relates that Pulastya blessed Bhishma and vanished; Bhishma traversed the earth according to his word; whoever travels thus in turn receives the fruit of a hundred ashvamedhas; Yudhishthira is promised an eightfold reward because he will lead the sages; Narada lists the sages awaiting him, speaks of Lomasha, and proposes to go with him; then Vaishampayana relates that Narada comforted the king and vanished, and Yudhishthira told the sages of his intention to make the pilgrimage.

अनुवाद

Narada said: 'Having spoken thus and given his leave, the blessed seer Pulastya, glad at heart, vanished on that very spot. Bhishma, tiger among the Kurus, who perceives the true meaning of the shastras, then traversed the earth at Pulastya's word. Whoever travels the earth by this same rule will, after death, enjoy the foremost fruit of a hundred ashvamedhas. And you, son of Pritha, shall obtain an eightfold portion of the highest dharma, because you will be the leader of the sages — for that reason your reward is eightfold. These tirthas are overrun with hosts of rakshasas, and no one but you has any way to pass through them. Whoever rises at dawn and recites this account of the deeds of the divine seer, resting on the meaning of all the tirthas, is freed from every sin. There the foremost sages will always be present: Valmiki, and also Kashyapa, Atreya, and Kaundinya, Vishvamitra and Gautama, Asita and Devala, Markandeya and Galava, Bharadvaja and Vasishtha, the sage Uddalaka as well, Shaunaka together with his son, and Vyasa, the foremost of those who murmur sacred prayers, and Durvasa, best of sages, and Galava of great austerity. All these foremost seers, rich in penance, await you; go with them, great king, along these tirthas. This is the divine seer named Lomasha, of measureless splendor; he will meet you, and you should go together with him. Make the pilgrimage together with me as well, knower of dharma, to these tirthas. You shall win great fame, like King Mahabhisha, like righteous Yayati, like King Pururavas — even so, tiger among the Kurus, you shine by your own dharma. Like King Bhagiratha, like the renowned Rama, so do you outshine all kings, as one bearing rays of light. Like Manu, like Ikshvaku, like Puru of great renown, like Vainya of great splendor, so too are you renowned. And as Indra, slayer of Vritra, once burned away all his rivals, so, having destroyed your enemies, you will protect your subjects. Having won the earth through your own dharma, lotus-eyed one, you will attain fame through righteousness, as did Kartavirya Arjuna.' Vaishampayana said: 'Having thus consoled the king, the blessed seer Narada took his leave of the great-souled one and vanished on that very spot. Yudhishthira too, righteous of soul, pondering this same matter, informed the sages of the holy undertaking of the pilgrimage to the tirthas.'

भाष्य

The pilgrimage becomes an act of royal service: Yudhishthira does not go alone but as protector and guide of the sages. His dharma is meant to become a path for others.

संस्करण

158e718769f6 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN