महाभारत 3.84.1-6

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
भ्रातॄणां मतम् आज्ञाय नारदस्य च धीमतः ॥
पितामहसमं धौम्यं प्राह राजा युधिष्ठिरः ॥
मया स पुरुषव्याघ्रो जिष्णुः सत्यपराक्रमः ॥
अस्त्रहेतोर् महाबाहुर् अमितात्मा विवासितः ॥
स हि वीरो ऽनुरक्तश् च समर्थश् च तपोधन ॥
कृती च भृशम् अप्य् अस्त्रे वासुदेव इव प्रभुः ॥
अहं ह्य् एताव् उभौ ब्रह्मन् कृष्णाव् अरिनिघातिनौ ॥
अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यासः प्रतापवान् ॥
त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ ॥
नारदो ऽपि तथा वेद सो ऽप्य् अशंसत् सदा मम ॥
तथाहम् अपि जानामि नरनारायणाव् ऋषी ॥
शक्तो ऽयम् इत्य् अतो मत्वा मया संप्रेषितो ऽर्जुनः ॥
इन्द्राद् अनवरः शक्तः सुरसूनुः सुराधिपम् ॥
द्रष्टुम् अस्त्राणि चादातुम् इन्द्राद् इति विवासितः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
bhrātṝṇāṃ matam ājñāya nāradasya ca dhīmataḥ ||
pitāmahasamaṃ dhaumyaṃ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ ||
mayā sa puruṣavyāghro jiṣṇuḥ satyaparākramaḥ ||
astrahetor mahābāhur amitātmā vivāsitaḥ ||
sa hi vīro 'nuraktaś ca samarthaś ca tapodhana ||
kṛtī ca bhṛśam apy astre vāsudeva iva prabhuḥ ||
ahaṃ hy etāv ubhau brahman kṛṣṇāv arinighātinau ||
abhijānāmi vikrāntau tathā vyāsaḥ pratāpavān ||
triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau ||
nārado 'pi tathā veda so 'py aśaṃsat sadā mama ||
tathāham api jānāmi naranārāyaṇāv ṛṣī ||
śakto 'yam ity ato matvā mayā saṃpreṣito 'rjunaḥ ||
indrād anavaraḥ śaktaḥ surasūnuḥ surādhipam ||
draṣṭum astrāṇi cādātum indrād iti vivāsitaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच भ्रातॄणां मतम् आज्ञाय नारदस्य च धीमतः ॥ पितामहसमं धौम्यं प्राह राजा युधिष्ठिरः ॥ मया स पुरुषव्याघ्रो जिष्णुः सत्यपराक्रमः ॥ अस्त्रहेतोर् महाबाहुर् अमितात्मा विवासितः ॥ स हि वीरो ऽनुरक्तश् च समर्थश् च तपोधन ॥ कृती च भृशम् अप्य् अस्त्रे वासुदेव इव प्रभुः ॥ अहं ह्य् एताव् उभौ ब्रह्मन् कृष्णाव् अरिनिघातिनौ ॥ अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यासः प्रतापवान् ॥ त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ ॥ नारदो ऽपि तथा वेद सो ऽप्य् अशंसत् सदा मम ॥ तथाहम् अपि जानामि नरनारायणाव् ऋषी ॥ शक्तो ऽयम् इत्य् अतो मत्वा मया संप्रेषितो ऽर्जुनः ॥ इन्द्राद् अनवरः शक्तः सुरसूनुः सुराधिपम् ॥ द्रष्टुम् अस्त्राणि चादातुम् इन्द्राद् इति विवासितः ॥vaiśaṃpāyana uvāca bhrātṝṇāṃ matam ājñāya nāradasya ca dhīmataḥ || pitāmahasamaṃ dhaumyaṃ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ || mayā sa puruṣavyāghro jiṣṇuḥ satyaparākramaḥ || astrahetor mahābāhur amitātmā vivāsitaḥ || sa hi vīro 'nuraktaś ca samarthaś ca tapodhana || kṛtī ca bhṛśam apy astre vāsudeva iva prabhuḥ || ahaṃ hy etāv ubhau brahman kṛṣṇāv arinighātinau || abhijānāmi vikrāntau tathā vyāsaḥ pratāpavān || triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau || nārado 'pi tathā veda so 'py aśaṃsat sadā mama || tathāham api jānāmi naranārāyaṇāv ṛṣī || śakto 'yam ity ato matvā mayā saṃpreṣito 'rjunaḥ || indrād anavaraḥ śaktaḥ surasūnuḥ surādhipam || draṣṭum astrāṇi cādātum indrād iti vivāsitaḥ ||Yudhishthira, knowing the opinion of his brothers and of Narada, addresses Dhaumya; he says that he himself sent Arjuna for weapons, because Arjuna could obtain them from Indra; for him, Arjuna and Krishna are Nara and Narayana.

अनुवाद

Vaishampayana said: 'Having learned the opinion of his brothers and of the wise Narada, King Yudhishthira addressed Dhaumya, who was equal to Pitamaha: "I myself, O brahmin, sent the mighty Jishnu, true in valor, to fetch weapons. He is devoted to us, capable, already skilled in arms, and powerful as Vasudeva. I know these two Krishnas, Vasudeva and Dhananjaya, as great conquerors of enemies; and so does the mighty Vyasa. Narada too knows this: they are the sages Nara and Narayana. Therefore, holding Arjuna capable, I sent the son of a god to the lord of the gods, that he might behold Indra and obtain weapons."'

भाष्य

Yudhishthira does not hide his anxiety, but his decision rests on his knowledge of Arjuna's true nature. In Nara-Narayana, human effort and divine support act together.

संस्करण

d270487250c4 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN