महाभारत 3.86.1-15

देवनागरी

धौम्य उवाच
दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थानि भारत ॥
विस्तरेण यथाबुद्धि कीर्त्यमानानि भारत ॥
यस्याम् आख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी ॥
बह्वारामा बहुजला तापसाचरिता शुभा ॥
वेण्णा भीमरथी चोभे नद्यौ पापभयापहे ॥
मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते ॥
राजर्षेस् तत्र च सरिन् नृगस्य भरतर्षभ ॥
रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता ॥
अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महातपाः ॥
अनुवंष्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः ॥
नृगस्य यजमानस्य प्रत्यक्षम् इति नः श्रुतम् ॥
अमाद्यद् इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर् द्विजातयः ॥
माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम् ॥
यूपश् च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ ॥
प्रवेण्युत्तरपार्श्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा ॥
तापसानाम् अरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति ॥
वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर् महात्मनः ॥
रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत ॥
अशोकतीर्थं मर्त्येषु कौन्तेय बहुलाश्रमम् ॥
अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर ॥
कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्व् एव नरर्षभ ॥
ताम्रपर्णीं तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु ॥
यत्र देवैस् तपस् तप्तं महद् इच्छद्भिर् आश्रमे ॥
गोकर्णम् इति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत ॥
शीततोयो बहुजलः पुण्यस् तात शिवश् च सः ॥
ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैर् अकृतात्मभिः ॥
तत्रैव तृणसोमाग्नेः संपन्नफलमूलवान् ॥
आश्रमो ऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसभे गिरौ ॥
वैडूर्यपर्वतस् तत्र श्रीमान् मणिमयः शिवः ॥
अगस्त्यस्याश्रमश् चैव बहुमूलफलोदकः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

dhaumya uvāca
dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata ||
vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni bhārata ||
yasyām ākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī ||
bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śubhā ||
veṇṇā bhīmarathī cobhe nadyau pāpabhayāpahe ||
mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite ||
rājarṣes tatra ca sarin nṛgasya bharatarṣabha ||
ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā ||
api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahātapāḥ ||
anuvaṃṣyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ ||
nṛgasya yajamānasya pratyakṣam iti naḥ śrutam ||
amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ ||
māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam ||
yūpaś ca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau ||
praveṇyuttarapārśve tu puṇye kaṇvāśrame tathā ||
tāpasānām araṇyāni kīrtitāni yathāśruti ||
vedī śūrpārake tāta jamadagner mahātmanaḥ ||
ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata ||
aśokatīrthaṃ martyeṣu kaunteya bahulāśramam ||
agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira ||
kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣv eva nararṣabha ||
tāmraparṇīṃ tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu ||
yatra devais tapas taptaṃ mahad icchadbhir āśrame ||
gokarṇam iti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata ||
śītatoyo bahujalaḥ puṇyas tāta śivaś ca saḥ ||
hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣair akṛtātmabhiḥ ||
tatraiva tṛṇasomāgneḥ saṃpannaphalamūlavān ||
āśramo 'gastyaśiṣyasya puṇyo devasabhe girau ||
vaiḍūryaparvatas tatra śrīmān maṇimayaḥ śivaḥ ||
agastyasyāśramaś caiva bahumūlaphalodakaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

धौम्य उवाच दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थानि भारत ॥ विस्तरेण यथाबुद्धि कीर्त्यमानानि भारत ॥ यस्याम् आख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी ॥ बह्वारामा बहुजला तापसाचरिता शुभा ॥ वेण्णा भीमरथी चोभे नद्यौ पापभयापहे ॥ मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते ॥ राजर्षेस् तत्र च सरिन् नृगस्य भरतर्षभ ॥ रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता ॥ अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महातपाः ॥ अनुवंष्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः ॥ नृगस्य यजमानस्य प्रत्यक्षम् इति नः श्रुतम् ॥ अमाद्यद् इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर् द्विजातयः ॥ माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम् ॥ यूपश् च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ ॥ प्रवेण्युत्तरपार्श्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा ॥ तापसानाम् अरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति ॥ वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर् महात्मनः ॥ रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत ॥ अशोकतीर्थं मर्त्येषु कौन्तेय बहुलाश्रमम् ॥ अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर ॥ कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्व् एव नरर्षभ ॥ ताम्रपर्णीं तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु ॥ यत्र देवैस् तपस् तप्तं महद् इच्छद्भिर् आश्रमे ॥ गोकर्णम् इति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत ॥ शीततोयो बहुजलः पुण्यस् तात शिवश् च सः ॥ ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैर् अकृतात्मभिः ॥ तत्रैव तृणसोमाग्नेः संपन्नफलमूलवान् ॥ आश्रमो ऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसभे गिरौ ॥ वैडूर्यपर्वतस् तत्र श्रीमान् मणिमयः शिवः ॥ अगस्त्यस्याश्रमश् चैव बहुमूलफलोदकः ॥dhaumya uvāca dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata || vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni bhārata || yasyām ākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī || bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śubhā || veṇṇā bhīmarathī cobhe nadyau pāpabhayāpahe || mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite || rājarṣes tatra ca sarin nṛgasya bharatarṣabha || ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā || api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahātapāḥ || anuvaṃṣyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ || nṛgasya yajamānasya pratyakṣam iti naḥ śrutam || amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ || māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam || yūpaś ca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau || praveṇyuttarapārśve tu puṇye kaṇvāśrame tathā || tāpasānām araṇyāni kīrtitāni yathāśruti || vedī śūrpārake tāta jamadagner mahātmanaḥ || ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata || aśokatīrthaṃ martyeṣu kaunteya bahulāśramam || agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira || kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣv eva nararṣabha || tāmraparṇīṃ tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu || yatra devais tapas taptaṃ mahad icchadbhir āśrame || gokarṇam iti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata || śītatoyo bahujalaḥ puṇyas tāta śivaś ca saḥ || hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣair akṛtātmabhiḥ || tatraiva tṛṇasomāgneḥ saṃpannaphalamūlavān || āśramo 'gastyaśiṣyasya puṇyo devasabhe girau || vaiḍūryaparvatas tatra śrīmān maṇimayaḥ śivaḥ || agastyasyāśramaś caiva bahumūlaphalodakaḥ ||Dhaumya lists the sacred sites of the south: the Godavari, Venna, Bhimarathi, Nriga's Payoshni and Markandeya's verse on Nriga's sacrifice, the forest of Matharas, the sacrificial post at Varuna-srotas, Kanvashrama, Jamadagni's Shurparaka, Ashoka, Agastya-tirtha, Varuna, Kumari, Tamraparni, Gokarna, the lake, the hermitage of Agastya's disciple, Vaidurya-parvata, and Agastya's hermitage.

अनुवाद

Dhaumya said: 'Now hear, O Bharata, of the sacred fords of the southern quarter, told in the fullness of my knowledge, O Bharata. In that quarter, it is said, flows the blessed river Godavari, rich in groves and waters, gracious, hallowed by the lives of ascetics. There too are the Venna and the Bhimarathi, two rivers that carry away the fear of sin, amid deer and birds and the dwellings of hermits. There is the sacred Payoshni of the royal sage Nriga, with lovely fords and abundant waters, served by the twice-born. Of it the great yogi Markandeya, of mighty austerity, once sang an ancient verse concerning Nriga, the sacrificer, lord of the earth — a verse, as we have heard, testifying to the very truth: when Nriga performed his sacrifice, Indra grew drunk on the soma, and the twice-born on the sacrificial gifts. There is the sacred forest of Matharas, rich in roots and fruits, and, O best of the Bharatas, the sacrificial post on the mountain by the Varuna-srotas, and, on its northern side by the Prevani, the sacred hermitage of Kanva. The forests of the ascetics have thus been told as they are heard in tradition. There, O dear one, is the altar of the great-souled Jamadagni at Shurparaka, and the lovely Pashana-tirtha, and Purashchandra, O Bharata. Among mortals is famed the Ashoka-tirtha, rich in hermitages, O son of Kunti, and the Agastya-tirtha among the Pandyas, and Varuna, O Yudhishthira. The sacred Kumaris, too, are spoken of among the Pandyas, O bull among men. And now, son of Kunti, I shall tell of the Tamraparni — hear of it. There, in the hermitage where the gods performed great austerities, longing for a mighty boon, is the place renowned in the three worlds as Gokarna. There is a lake, cool of water, abundant, sacred and auspicious, O dear one, most hard of access for men whose souls are unsubdued. There too, rich in grass, soma and sacred fire, abundant in fruit and roots, is the sacred hermitage of Agastya's disciple, on the Mountain of the Assembly of the Gods. There is the Vaidurya mountain, splendid, made of gems and auspicious, and the hermitage of Agastya himself, rich in roots, fruits and water.'

भाष्य

For Dhaumya, the south is bound to the power of austerity: its rivers, mountains and hermitages show that purification demands not only bathing but a disciplined life.

संस्करण

29caa5b6d9a5 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN