महाभारत 3.85.11-23

देवनागरी

पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्य् उत्पलावतम् ॥
विश्वामित्रो ऽयजद् यत्र शक्रेण सह कौशिकः ॥
यत्रानुवंशं भगवाञ् जामदग्न्यस् तथा जगौ ॥
विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा विभूतिम् अतिमानुषीम् ॥
कन्यकुब्जे ऽपिबत् सोमम् इन्द्रेण सह कौशिकः ॥
ततः क्षत्राद् अपाक्रामद् ब्राह्मणो ऽस्मीति चाब्रवीत् ॥
पवित्रम् ऋषिभिर् जुष्टं पुण्यं पावनम् उत्तमम् ॥
गङ्गायमुनयोर् वीर संगमं लोकविश्रुतम् ॥
यत्रायजत भूतात्मा पूर्वम् एव पितामहः ॥
प्रयागम् इति विख्यातं तस्माद् भरतसत्तम ॥
अगस्त्यस्य च राजेन्द्र तत्राश्रमवरो महान् ॥
हिरण्यबिन्दुः कथितो गिरौ कालंजरे नृप ॥
अत्यन्यान् पर्वतान् राजन् पुण्यो गिरिवरः शिवः ॥
महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः ॥
अयजद् यत्र कौन्तेय पूर्वम् एव पितामहः ॥
यत्र भागीरथी पुण्या सदस्यासीद् युधिष्ठिर ॥
यत्रासौ ब्रह्मशालेति पुण्या ख्याता विशां पते ॥
धूतपाप्मभिर् आकीर्णा पुण्यं तस्याश् च दर्शनम् ॥
पवित्रो मङ्गलीयश् च ख्यातो लोके सनातनः ॥
केदारश् च मतङ्गस्य महान् आश्रम उत्तमः ॥
कुण्डोदः पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदकः ॥
नैषधस् तृषितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान् ॥
यत्र देववनं रम्यं तापसैर् उपशोभितम् ॥
बाहुदा च नदी यत्र नन्दा च गिरिमूर्धनि ॥
तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्य् आयतनानि च ॥
प्राच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव ॥
तिसृष्व् अन्यासु पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु ॥
सरितः पर्वतांश् चैव पुण्यान्य् आयतनानि च ॥

लिप्यंतरण (IAST)

pāñcāleṣu ca kauravya kathayanty utpalāvatam ||
viśvāmitro 'yajad yatra śakreṇa saha kauśikaḥ ||
yatrānuvaṃśaṃ bhagavāñ jāmadagnyas tathā jagau ||
viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā vibhūtim atimānuṣīm ||
kanyakubje 'pibat somam indreṇa saha kauśikaḥ ||
tataḥ kṣatrād apākrāmad brāhmaṇo 'smīti cābravīt ||
pavitram ṛṣibhir juṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanam uttamam ||
gaṅgāyamunayor vīra saṃgamaṃ lokaviśrutam ||
yatrāyajata bhūtātmā pūrvam eva pitāmahaḥ ||
prayāgam iti vikhyātaṃ tasmād bharatasattama ||
agastyasya ca rājendra tatrāśramavaro mahān ||
hiraṇyabinduḥ kathito girau kālaṃjare nṛpa ||
atyanyān parvatān rājan puṇyo girivaraḥ śivaḥ ||
mahendro nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ ||
ayajad yatra kaunteya pūrvam eva pitāmahaḥ ||
yatra bhāgīrathī puṇyā sadasyāsīd yudhiṣṭhira ||
yatrāsau brahmaśāleti puṇyā khyātā viśāṃ pate ||
dhūtapāpmabhir ākīrṇā puṇyaṃ tasyāś ca darśanam ||
pavitro maṅgalīyaś ca khyāto loke sanātanaḥ ||
kedāraś ca mataṅgasya mahān āśrama uttamaḥ ||
kuṇḍodaḥ parvato ramyo bahumūlaphalodakaḥ ||
naiṣadhas tṛṣito yatra jalaṃ śarma ca labdhavān ||
yatra devavanaṃ ramyaṃ tāpasair upaśobhitam ||
bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani ||
tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyāny āyatanāni ca ||
prācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava ||
tisṛṣv anyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu ||
saritaḥ parvatāṃś caiva puṇyāny āyatanāni ca ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्य् उत्पलावतम् ॥ विश्वामित्रो ऽयजद् यत्र शक्रेण सह कौशिकः ॥ यत्रानुवंशं भगवाञ् जामदग्न्यस् तथा जगौ ॥ विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा विभूतिम् अतिमानुषीम् ॥ कन्यकुब्जे ऽपिबत् सोमम् इन्द्रेण सह कौशिकः ॥ ततः क्षत्राद् अपाक्रामद् ब्राह्मणो ऽस्मीति चाब्रवीत् ॥ पवित्रम् ऋषिभिर् जुष्टं पुण्यं पावनम् उत्तमम् ॥ गङ्गायमुनयोर् वीर संगमं लोकविश्रुतम् ॥ यत्रायजत भूतात्मा पूर्वम् एव पितामहः ॥ प्रयागम् इति विख्यातं तस्माद् भरतसत्तम ॥ अगस्त्यस्य च राजेन्द्र तत्राश्रमवरो महान् ॥ हिरण्यबिन्दुः कथितो गिरौ कालंजरे नृप ॥ अत्यन्यान् पर्वतान् राजन् पुण्यो गिरिवरः शिवः ॥ महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः ॥ अयजद् यत्र कौन्तेय पूर्वम् एव पितामहः ॥ यत्र भागीरथी पुण्या सदस्यासीद् युधिष्ठिर ॥ यत्रासौ ब्रह्मशालेति पुण्या ख्याता विशां पते ॥ धूतपाप्मभिर् आकीर्णा पुण्यं तस्याश् च दर्शनम् ॥ पवित्रो मङ्गलीयश् च ख्यातो लोके सनातनः ॥ केदारश् च मतङ्गस्य महान् आश्रम उत्तमः ॥ कुण्डोदः पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदकः ॥ नैषधस् तृषितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान् ॥ यत्र देववनं रम्यं तापसैर् उपशोभितम् ॥ बाहुदा च नदी यत्र नन्दा च गिरिमूर्धनि ॥ तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्य् आयतनानि च ॥ प्राच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव ॥ तिसृष्व् अन्यासु पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु ॥ सरितः पर्वतांश् चैव पुण्यान्य् आयतनानि च ॥pāñcāleṣu ca kauravya kathayanty utpalāvatam || viśvāmitro 'yajad yatra śakreṇa saha kauśikaḥ || yatrānuvaṃśaṃ bhagavāñ jāmadagnyas tathā jagau || viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā vibhūtim atimānuṣīm || kanyakubje 'pibat somam indreṇa saha kauśikaḥ || tataḥ kṣatrād apākrāmad brāhmaṇo 'smīti cābravīt || pavitram ṛṣibhir juṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanam uttamam || gaṅgāyamunayor vīra saṃgamaṃ lokaviśrutam || yatrāyajata bhūtātmā pūrvam eva pitāmahaḥ || prayāgam iti vikhyātaṃ tasmād bharatasattama || agastyasya ca rājendra tatrāśramavaro mahān || hiraṇyabinduḥ kathito girau kālaṃjare nṛpa || atyanyān parvatān rājan puṇyo girivaraḥ śivaḥ || mahendro nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ || ayajad yatra kaunteya pūrvam eva pitāmahaḥ || yatra bhāgīrathī puṇyā sadasyāsīd yudhiṣṭhira || yatrāsau brahmaśāleti puṇyā khyātā viśāṃ pate || dhūtapāpmabhir ākīrṇā puṇyaṃ tasyāś ca darśanam || pavitro maṅgalīyaś ca khyāto loke sanātanaḥ || kedāraś ca mataṅgasya mahān āśrama uttamaḥ || kuṇḍodaḥ parvato ramyo bahumūlaphalodakaḥ || naiṣadhas tṛṣito yatra jalaṃ śarma ca labdhavān || yatra devavanaṃ ramyaṃ tāpasair upaśobhitam || bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani || tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyāny āyatanāni ca || prācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava || tisṛṣv anyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu || saritaḥ parvatāṃś caiva puṇyāny āyatanāni ca ||Dhaumya continues the eastern list: Utpalavata, Kanyakubja and Vishvamitra's soma with Indra, the confluence of the Ganga and Yamuna, Prayaga, the hermitage of Agastya, Hiranyabindu, Kalanjara, the Mahendra of Bhargava, Brahmashala, Matanga's Kedara, Kundoda, Devavana, Bahuda, Nanda; he then concludes the east and proposes to speak of the three other quarters.

अनुवाद

'In the Panchalas they tell of Utpalavata, where Vishvamitra Kaushika performed a sacrifice together with Indra, and where the blessed Jamadagnya sang the genealogy. Beholding the superhuman greatness of Vishvamitra, at Kanyakubja Kaushika drank soma together with Indra, and then withdrew from kshatriya-hood and declared, "I am a brahmin." The confluence of the Ganga and Yamuna, purifying, sacred, and famed throughout the world, is called Prayaga, because there the Grandfather once performed a sacrifice. There is the great hermitage of Agastya, Hiranyabindu on Mount Kalanjara, and Mahendra, the sacred mountain of the great Bhargava, where the Grandfather once made sacrifice and where the sacred Bhagirathi was a participant in the rite. There is the famed Brahmashala, whose very sight is sacred, Matanga's Kedara, and Kundoda, where the thirsting Naishadha obtained water and rest, the lovely Devavana, the river Bahuda, and Nanda upon the mountain's summit. Thus I have told you the sacred sites of the east — the fords, rivers, mountains, and holy places. Now listen to the sacred fords of the three other quarters.'

भाष्य

In the story of Vishvamitra, an earthly direction becomes a direction of inner transformation: birth does not bind a person forever when austerity and grace reveal his true calling.

संस्करण

fd7220892e06 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN