महाभारत
Prācī-dig-tīrtha-kīrtana-parva (The Sacred Sites of the Eastern Quarter)3.85.1-10
3112 / 15823
महाभारत · 3.85.1-10
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
तान् सर्वान् उत्सुकान् दृष्ट्वा पाण्डवान् दीनचेतसः ॥
आश्वासयंस् तदा धौम्यो बृहस्पतिसमो ऽब्रवीत् ॥
ब्राह्मणानुमतान् पुण्यान् आश्रमान् भरतर्षभ ॥
दिशस् तीर्थानि शैलांश् च शृणु मे गदतो नृप ॥
पूर्वं प्राचीं दिशं राजन् राजर्षिगणसेविताम् ॥
रम्यां ते कीर्तयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति ॥
तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत ॥
यत्र तीर्थानि देवानां सुपुण्यानि पृथक् पृथक् ॥
यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ॥
यज्ञभूमिश् च देवानां शामित्रं च विवस्वतः ॥
तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः ॥
शिवं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभिः ॥
यदर्थं पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः ॥
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् ॥
महानदी च तत्रैव तथा गयशिरो ऽनघ ॥
यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैर् अक्षय्यकरणो वटः ॥
यत्र दत्तं पितृभ्यो ऽन्नम् अक्षय्यं भवति प्रभो ॥
सा च पुण्यजला यत्र फल्गुनामा महानदी ॥
बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ ॥
विश्वामित्रो ऽभ्यगाद् यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः ॥
गङ्गा यत्र नदी पुण्या यस्यास् तीरे भगीरथः ॥
अयजत् तात बहुभिः क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tān sarvān utsukān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ ||
āśvāsayaṃs tadā dhaumyo bṛhaspatisamo 'bravīt ||
brāhmaṇānumatān puṇyān āśramān bharatarṣabha ||
diśas tīrthāni śailāṃś ca śṛṇu me gadato nṛpa ||
pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitām ||
ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti ||
tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata ||
yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthak pṛthak ||
yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā ||
yajñabhūmiś ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ ||
tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ ||
śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ ||
yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ ||
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet ||
mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro 'nagha ||
yatrāsau kīrtyate viprair akṣayyakaraṇo vaṭaḥ ||
yatra dattaṃ pitṛbhyo 'nnam akṣayyaṃ bhavati prabho ||
sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī ||
bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha ||
viśvāmitro 'bhyagād yatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ ||
gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyās tīre bhagīrathaḥ ||
ayajat tāta bahubhiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायन उवाच तान् सर्वान् उत्सुकान् दृष्ट्वा पाण्डवान् दीनचेतसः ॥ आश्वासयंस् तदा धौम्यो बृहस्पतिसमो ऽब्रवीत् ॥ ब्राह्मणानुमतान् पुण्यान् आश्रमान् भरतर्षभ ॥ दिशस् तीर्थानि शैलांश् च शृणु मे गदतो नृप ॥ पूर्वं प्राचीं दिशं राजन् राजर्षिगणसेविताम् ॥ रम्यां ते कीर्तयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति ॥ तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत ॥ यत्र तीर्थानि देवानां सुपुण्यानि पृथक् पृथक् ॥ यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ॥ यज्ञभूमिश् च देवानां शामित्रं च विवस्वतः ॥ तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः ॥ शिवं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभिः ॥ यदर्थं पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः ॥ एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् ॥ महानदी च तत्रैव तथा गयशिरो ऽनघ ॥ यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैर् अक्षय्यकरणो वटः ॥ यत्र दत्तं पितृभ्यो ऽन्नम् अक्षय्यं भवति प्रभो ॥ सा च पुण्यजला यत्र फल्गुनामा महानदी ॥ बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ ॥ विश्वामित्रो ऽभ्यगाद् यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः ॥ गङ्गा यत्र नदी पुण्या यस्यास् तीरे भगीरथः ॥ अयजत् तात बहुभिः क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tān sarvān utsukān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ || āśvāsayaṃs tadā dhaumyo bṛhaspatisamo 'bravīt || brāhmaṇānumatān puṇyān āśramān bharatarṣabha || diśas tīrthāni śailāṃś ca śṛṇu me gadato nṛpa || pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitām || ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti || tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata || yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthak pṛthak || yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā || yajñabhūmiś ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ || tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ || śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ || yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ || eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet || mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro 'nagha || yatrāsau kīrtyate viprair akṣayyakaraṇo vaṭaḥ || yatra dattaṃ pitṛbhyo 'nnam akṣayyaṃ bhavati prabho || sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī || bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha || viśvāmitro 'bhyagād yatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ || gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyās tīre bhagīrathaḥ || ayajat tāta bahubhiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ ||Dhaumya, seeing the anxious Pandavas, begins to console them and lists the sacred sites of the east: Naimisha, Gomati, the land of the gods' sacrifices, Mount Gaya, Brahmasara, Gayashira, Akshayavata, Phalgu, Kaushiki — where Vishvamitra attained brahminhood — and the Ganga, on whose banks Bhagiratha performed great sacrifices.
अनुवाद

Vaishampayana said: 'Seeing all the Pandavas troubled and sorrowful, Dhaumya, equal to Brihaspati, began to console them: "Listen, O king, to the sacred hermitages approved by the brahmins, to the quarters of the world, the sacred fords, and the mountains. First I shall recount to you the eastern quarter, delightful and served by royal seers. There lies Naimisha, where the gods' holy fords are found, and the blessed Gomati, frequented by divine seers; there is the land of the gods' sacrifices and the sacrificial ground of Vivasvat. There too is the sacred mountain Gaya, honored by royal seers, and the blessed Brahmasara, served by gods and seers. For this reason the ancients say: let a man wish for many sons, if even one of them will go to Gaya. There is the Mahanadi, and likewise Gayashira and the imperishable banyan, where food offered to the ancestors becomes inexhaustible. There is the Phalgu, a sacred river of pure waters, and the Kaushiki, rich in roots and fruits, where the ascetic Vishvamitra attained brahminhood. There is the sacred Ganga, on whose banks Bhagiratha performed many sacrifices with abundant gifts."'

संस्करण

ba8f9af680ea · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से