महाभारत 3.87.1-10

देवनागरी

धौम्य उवाच
अवन्तिषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि ॥
यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥
प्रियङ्ग्वाम्रवनोपेता वानीरवनमालिनी ॥
प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत ॥
निकेतः ख्यायते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुनेः ॥
जज्ञे धनपतिर् यत्र कुबेरो नरवाहनः ॥
वैडूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवरः शुभः ॥
दिव्यपुष्पफलास् तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥
तस्य शैलस्य शिखरे सरस् तत्र च धीमतः ॥
प्रफुल्लनलिनं राजन् देवगन्धर्वसेवितम् ॥
बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते ॥
पुण्ये स्वर्गोपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते ॥
ह्रदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस् तत्र वै सरित् ॥
विश्वामित्रनदी पारा पुण्या परपुरंजय ॥
यस्यास् तीरे सतां मध्ये ययातिर् नहुषात्मजः ॥
पपात स पुनर् लोकांल् लेभे धर्मान् सनातनान् ॥
तत्र पुण्यह्रदस् तात मैनाकश् चैव पर्वतः ॥
बहुमूलफलो वीर असितो नाम पर्वतः ॥
आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस् तत्र युधिष्ठिर ॥
च्यवनस्याश्रमश् चैव ख्यातः सर्वत्र पाण्डव ॥
तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास् तपसा विभो ॥

लिप्यंतरण (IAST)

dhaumya uvāca
avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi ||
yāni tatra pavitrāṇi puṇyāny āyatanāni ca ||
priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī ||
pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata ||
niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ ||
jajñe dhanapatir yatra kubero naravāhanaḥ ||
vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ ||
divyapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ ||
tasya śailasya śikhare saras tatra ca dhīmataḥ ||
praphullanalinaṃ rājan devagandharvasevitam ||
bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate ||
puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite ||
hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣes tatra vai sarit ||
viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya ||
yasyās tīre satāṃ madhye yayātir nahuṣātmajaḥ ||
papāta sa punar lokāṃl lebhe dharmān sanātanān ||
tatra puṇyahradas tāta mainākaś caiva parvataḥ ||
bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ ||
āśramaḥ kakṣasenasya puṇyas tatra yudhiṣṭhira ||
cyavanasyāśramaś caiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava ||
tatrālpenaiva sidhyanti mānavās tapasā vibho ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

धौम्य उवाच अवन्तिषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि ॥ यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥ प्रियङ्ग्वाम्रवनोपेता वानीरवनमालिनी ॥ प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत ॥ निकेतः ख्यायते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुनेः ॥ जज्ञे धनपतिर् यत्र कुबेरो नरवाहनः ॥ वैडूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवरः शुभः ॥ दिव्यपुष्पफलास् तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥ तस्य शैलस्य शिखरे सरस् तत्र च धीमतः ॥ प्रफुल्लनलिनं राजन् देवगन्धर्वसेवितम् ॥ बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते ॥ पुण्ये स्वर्गोपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते ॥ ह्रदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस् तत्र वै सरित् ॥ विश्वामित्रनदी पारा पुण्या परपुरंजय ॥ यस्यास् तीरे सतां मध्ये ययातिर् नहुषात्मजः ॥ पपात स पुनर् लोकांल् लेभे धर्मान् सनातनान् ॥ तत्र पुण्यह्रदस् तात मैनाकश् चैव पर्वतः ॥ बहुमूलफलो वीर असितो नाम पर्वतः ॥ आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस् तत्र युधिष्ठिर ॥ च्यवनस्याश्रमश् चैव ख्यातः सर्वत्र पाण्डव ॥ तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास् तपसा विभो ॥dhaumya uvāca avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi || yāni tatra pavitrāṇi puṇyāny āyatanāni ca || priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī || pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata || niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ || jajñe dhanapatir yatra kubero naravāhanaḥ || vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ || divyapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ || tasya śailasya śikhare saras tatra ca dhīmataḥ || praphullanalinaṃ rājan devagandharvasevitam || bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate || puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite || hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣes tatra vai sarit || viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya || yasyās tīre satāṃ madhye yayātir nahuṣātmajaḥ || papāta sa punar lokāṃl lebhe dharmān sanātanān || tatra puṇyahradas tāta mainākaś caiva parvataḥ || bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ || āśramaḥ kakṣasenasya puṇyas tatra yudhiṣṭhira || cyavanasyāśramaś caiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava || tatrālpenaiva sidhyanti mānavās tapasā vibho ||Dhaumya speaks of the western quarter: the Narmada with its reverse current, the abode of Vishravas and the birthplace of Kubera, Vaidurya-shikhara with its lake and wonders, the river of Vishvamitra where Yayati fell and regained the worlds, Punya-hrada, Mainaka, Asita, and the ashrams of Kakshasena and Chyavana.

अनुवाद

Dhaumya said: 'In the western quarter, in Avanti, I shall name for you the sacred sites and blessed abodes. There flows the holy Narmada, turned toward the west, ringed by groves of priyangu, mango, and vanira. There is known the sacred abode of Vishravas, where Kubera, lord of riches who rides upon men, was born. There stands the blessed Vaidurya-shikhara, the foremost mountain, with divine fruits and flowers; on its summit lies the sage's lake, full of blooming lotuses, attended by gods and gandharvas. On this sacred mountain, resembling heaven, wonders are constantly seen. There is the holy Hradini, and the river of the royal seer, the river of Vishvamitra, where Yayati, son of Nahusha, fell among the righteous but through dharma regained the eternal worlds. There is the holy lake, the mountain Mainaka, the mountain Asita rich in roots and fruits, the ashram of Kakshasena, and the famed ashram of Chyavana; there people attain success even through slight austerity.'

भाष्य

The western list opens with places where falling is not the end. The fate of Yayati recalls that a return to dharma is possible when one accepts purification.

संस्करण

4ea205b58a60 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN