महाभारत 3.87.11-15

देवनागरी

जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥
आश्रमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजगणायुतः ॥
ततः पुण्यतमा राजन् सततं तापसायुता ॥
केतुमाला च मेध्या च गङ्गारण्यं च भूमिप ॥
ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥
पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम भारत ॥
वैखानसानां सिद्धानाम् ऋषीणाम् आश्रमः प्रियः ॥
अप्य् अत्र संस्तवार्थाय प्रजापतिर् अथो जगौ ॥
पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर ॥
मनसाप्य् अभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ॥
पापाणि विप्रणश्यन्ति नाकपृष्ठे च मोदते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām ||
āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ ||
tataḥ puṇyatamā rājan satataṃ tāpasāyutā ||
ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa ||
khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam ||
pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata ||
vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaḥ priyaḥ ||
apy atra saṃstavārthāya prajāpatir atho jagau ||
puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara ||
manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ ||
pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ आश्रमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजगणायुतः ॥ ततः पुण्यतमा राजन् सततं तापसायुता ॥ केतुमाला च मेध्या च गङ्गारण्यं च भूमिप ॥ ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥ पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम भारत ॥ वैखानसानां सिद्धानाम् ऋषीणाम् आश्रमः प्रियः ॥ अप्य् अत्र संस्तवार्थाय प्रजापतिर् अथो जगौ ॥ पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर ॥ मनसाप्य् अभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ॥ पापाणि विप्रणश्यन्ति नाकपृष्ठे च मोदते ॥jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām || āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ || tataḥ puṇyatamā rājan satataṃ tāpasāyutā || ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa || khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam || pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata || vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaḥ priyaḥ || apy atra saṃstavārthāya prajāpatir atho jagau || puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara || manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ || pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate ||Dhaumya names Jambu-marga, Ketumala, Medhya, Ganga-aranya, Saindhava-aranya, and Pushkara; regarding Pushkara he cites an ancient verse of Prajapati: the mere wish to go there destroys sins and grants joy in heaven.

अनुवाद

'There is Jambu-marga -- the ashram of enlightened seers, the best among peaceful places, full of beasts and birds. Further, especially sacred are Ketumala, pure Medhya, Ganga-aranya, and the renowned Saindhava-aranya, attended by the twice-born. Pitamaha-saras, called Pushkara, is the beloved ashram of the Vaikhanasas, the siddhas, and the seers. To glorify it, Prajapati once sang this verse: "For the wise man who even in mind desires the Pushkaras, sins are destroyed, and he rejoices on the summit of heaven."'

भाष्य

Pushkara closes the western quarter with the power of intention. An inward turn toward the sacred already begins purification, when it is sincere.

संस्करण

e1e5f9ca5774 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN