महाभारत 3.88.1-12

देवनागरी

धौम्य उवाच
उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ॥
तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥
सरस्वती पुण्यवहा ह्रदिनी वनमालिनी ॥
समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ॥
तत्र पुण्यतमं तीर्थं प्लक्षावतरणं शिवम् ॥
यत्र सारस्वतैर् इष्ट्वा गच्छन्त्य् अवभृथं द्विजाः ॥
पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवम् अग्निशिरो ऽनघ ॥
सहदेवो ऽयजद् यत्र शम्याक्षेपेण भारत ॥
एतस्मिन्न् एव चार्थेयम् इन्द्रगीता युधिष्ठिर ॥
गाथा चरति लोके ऽस्मिन् गीयमाना द्विजातिभिः ॥
अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनाम् अनु ॥
शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः ॥
तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ॥
विंशतिं सप्त चाष्टौ च हयमेधान् उपाहरत् ॥
कामकृद् यो द्विजातीनां श्रुतस् तात मया पुरा ॥
अत्यन्तम् आश्रमः पुण्यः सरकस् तस्य विश्रुतः ॥
सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ॥
वालखिल्यैर् महाराज यत्रेष्टम् ऋषिभिः पुरा ॥
दृषद्वती पुण्यतमा तत्र ख्याता युधिष्ठिर ॥
तत्र वैवर्ण्यवर्णौ च सुपुण्यौ मनुजाधिप ॥
वेदज्ञौ वेदविदितौ विद्यावेदविदाव् उभौ ॥
यजन्तौ क्रतुभिर् नित्यं पुण्यैर् भरतसत्तम ॥
समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ॥
विशाखयूपे ऽतप्यन्त तस्मात् पुण्यतमः स वै ॥

लिप्यंतरण (IAST)

dhaumya uvāca
udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai ||
tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca ||
sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī ||
samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava ||
tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam ||
yatra sārasvatair iṣṭvā gacchanty avabhṛthaṃ dvijāḥ ||
puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivam agniśiro 'nagha ||
sahadevo 'yajad yatra śamyākṣepeṇa bhārata ||
etasminn eva cārtheyam indragītā yudhiṣṭhira ||
gāthā carati loke 'smin gīyamānā dvijātibhiḥ ||
agnayaḥ sahadevena ye citā yamunām anu ||
śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ ||
tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ ||
viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhān upāharat ||
kāmakṛd yo dvijātīnāṃ śrutas tāta mayā purā ||
atyantam āśramaḥ puṇyaḥ sarakas tasya viśrutaḥ ||
sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā ||
vālakhilyair mahārāja yatreṣṭam ṛṣibhiḥ purā ||
dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira ||
tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa ||
vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāv ubhau ||
yajantau kratubhir nityaṃ puṇyair bharatasattama ||
sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā ||
viśākhayūpe 'tapyanta tasmāt puṇyatamaḥ sa vai ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

धौम्य उवाच उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ॥ तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥ सरस्वती पुण्यवहा ह्रदिनी वनमालिनी ॥ समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ॥ तत्र पुण्यतमं तीर्थं प्लक्षावतरणं शिवम् ॥ यत्र सारस्वतैर् इष्ट्वा गच्छन्त्य् अवभृथं द्विजाः ॥ पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवम् अग्निशिरो ऽनघ ॥ सहदेवो ऽयजद् यत्र शम्याक्षेपेण भारत ॥ एतस्मिन्न् एव चार्थेयम् इन्द्रगीता युधिष्ठिर ॥ गाथा चरति लोके ऽस्मिन् गीयमाना द्विजातिभिः ॥ अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनाम् अनु ॥ शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः ॥ तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ॥ विंशतिं सप्त चाष्टौ च हयमेधान् उपाहरत् ॥ कामकृद् यो द्विजातीनां श्रुतस् तात मया पुरा ॥ अत्यन्तम् आश्रमः पुण्यः सरकस् तस्य विश्रुतः ॥ सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ॥ वालखिल्यैर् महाराज यत्रेष्टम् ऋषिभिः पुरा ॥ दृषद्वती पुण्यतमा तत्र ख्याता युधिष्ठिर ॥ तत्र वैवर्ण्यवर्णौ च सुपुण्यौ मनुजाधिप ॥ वेदज्ञौ वेदविदितौ विद्यावेदविदाव् उभौ ॥ यजन्तौ क्रतुभिर् नित्यं पुण्यैर् भरतसत्तम ॥ समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ॥ विशाखयूपे ऽतप्यन्त तस्मात् पुण्यतमः स वै ॥dhaumya uvāca udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai || tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca || sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī || samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava || tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam || yatra sārasvatair iṣṭvā gacchanty avabhṛthaṃ dvijāḥ || puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivam agniśiro 'nagha || sahadevo 'yajad yatra śamyākṣepeṇa bhārata || etasminn eva cārtheyam indragītā yudhiṣṭhira || gāthā carati loke 'smin gīyamānā dvijātibhiḥ || agnayaḥ sahadevena ye citā yamunām anu || śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ || tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ || viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhān upāharat || kāmakṛd yo dvijātīnāṃ śrutas tāta mayā purā || atyantam āśramaḥ puṇyaḥ sarakas tasya viśrutaḥ || sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā || vālakhilyair mahārāja yatreṣṭam ṛṣibhiḥ purā || dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira || tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa || vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāv ubhau || yajantau kratubhir nityaṃ puṇyair bharatasattama || sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā || viśākhayūpe 'tapyanta tasmāt puṇyatamaḥ sa vai ||Dhaumya describes the northern quarter: the Sarasvati, the Yamuna, Plakshavatarana, Agnishira, Sahadeva's sacrifices, the multitude of fires along the Yamuna, Bharata's horse sacrifices, the hermitage of Saraka, the Sarasvati, the Drishadvati, Vaivarnya and Varna, and Vishakhayupa, where the gods performed austerities.

अनुवाद

Dhaumya said: 'Now, tiger among kings, I will name for you the sacred sites of the northern quarter. There flows the holy, blessing Sarasvati, lake-fed and garlanded with forests, and the great, swift Yamuna, running on to the ocean. There lies the most sacred spot, Plakshavatarana, where the Sarasvatas, having performed sacrifice, go to the concluding bath. There is the auspicious Agnishira, where Sahadeva performed sacrifice at the throw of the shamya twig; of it a song of Indra circulates among the twice-born. Sahadeva laid out along the Yamuna hundreds of thousands of fires with magnificent gifts. There, too, the great emperor Bharata, of vast renown, offered twenty-seven and eight horse sacrifices. There is known the exceedingly holy hermitage of Saraka, which fulfilled the desires of the twice-born. The Sarasvati is constantly honored by the virtuous; there the Valakhilyas and the seers performed sacrifices of old. The Drishadvati too is renowned as most holy; there Vaivarnya and Varna, knowers of the Veda and known through the Veda, constantly performed sacred rites. At Vishakhayupa the gods, together with Indra and Varuna, gathered many times of old and performed austerities; therefore that place is especially sacred.'

भाष्य

The north opens with rivers of knowledge and sacrifice. The memory of kings and sages here shows that power and wisdom must converge in service to dharma.

संस्करण

06646ea7fe53 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN