महाभारत 3.88.13-30

देवनागरी

ऋषिर् महान् महाभागो जमदग्निर् महायशाः ॥
पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्व् अयजताभिभूः ॥
यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात् तम् ऋषिसत्तमम् ॥
स्वं स्वं तोयम् उपादाय परिवार्योपतस्थिरे ॥
अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर् जगौ ॥
इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य वीर्यं महात्मनः ॥
यजमानस्य वै देवाञ् जमदग्नेर् महात्मनः ॥
आगम्य सरितः सर्वा मधुना समतर्पयन् ॥
गन्धर्वयक्षरक्षोभिर् अप्सरोभिश् च शोभितम् ॥
किरातकिंनरावासं शैलं शिखरिणां वरम् ॥
बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारे युधिष्ठिर ॥
पुण्यं तत् ख्यायते राजन् ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥
सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ॥
पर्वतश् च पुरुर् नाम यत्र जातः पुरूरवाः ॥
भृगुर् यत्र तपस् तेपे महर्षिगणसेवितः ॥
स राजन्न् आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ॥
यच् च भूतं भविष्यच् च भवच् च पुरुषर्षभ ॥
नारायणः प्रभुर् विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ॥
तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीम् अनु ॥
आश्रमः ख्यायते पुण्यस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
उष्णतोयवहा गङ्ग शीततोयवहापरा ॥
सुवर्णसिकता राजन् विशालां बदरीम् अनु ॥
ऋषयो यत्र देवाश् च महाभागा महौजसः ॥
प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं विभुम् ॥
यत्र नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ॥
तत्र कृत्स्नं जगत् पार्थ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥
तत् पुण्यं तत् परं ब्रह्म तत् तीर्थं तत् तपोवनम् ॥
तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः ॥
आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ॥
पुण्यानाम् अपि तत् पुण्यं तत्र ते संशयो ऽस्तु मा ॥
एतानि राजन् पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ॥
कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥
एतानि वसुभिः साध्यैर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः ॥
ऋषिभिर् ब्रह्मकल्पैश् च सेवितानि महात्मभिः ॥
चरन् एतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ॥
भ्रातृभिश् च महाभागैर् उत्कण्ठां विजहिष्यसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ṛṣir mahān mahābhāgo jamadagnir mahāyaśāḥ ||
palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣv ayajatābhibhūḥ ||
yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāt tam ṛṣisattamam ||
svaṃ svaṃ toyam upādāya parivāryopatasthire ||
api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasur jagau ||
imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ ||
yajamānasya vai devāñ jamadagner mahātmanaḥ ||
āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan ||
gandharvayakṣarakṣobhir apsarobhiś ca śobhitam ||
kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam ||
bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira ||
puṇyaṃ tat khyāyate rājan brahmarṣigaṇasevitam ||
sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā ||
parvataś ca purur nāma yatra jātaḥ purūravāḥ ||
bhṛgur yatra tapas tepe maharṣigaṇasevitaḥ ||
sa rājann āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ ||
yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha ||
nārāyaṇaḥ prabhur viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ ||
tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīm anu ||
āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
uṣṇatoyavahā gaṅga śītatoyavahāparā ||
suvarṇasikatā rājan viśālāṃ badarīm anu ||
ṛṣayo yatra devāś ca mahābhāgā mahaujasaḥ ||
prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum ||
yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ ||
tatra kṛtsnaṃ jagat pārtha tīrthāny āyatanāni ca ||
tat puṇyaṃ tat paraṃ brahma tat tīrthaṃ tat tapovanam ||
tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ ||
ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ ||
puṇyānām api tat puṇyaṃ tatra te saṃśayo 'stu mā ||
etāni rājan puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate ||
kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthāny āyatanāni ca ||
etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ ||
ṛṣibhir brahmakalpaiś ca sevitāni mahātmabhiḥ ||
caran etāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ ||
bhrātṛbhiś ca mahābhāgair utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ऋषिर् महान् महाभागो जमदग्निर् महायशाः ॥ पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्व् अयजताभिभूः ॥ यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात् तम् ऋषिसत्तमम् ॥ स्वं स्वं तोयम् उपादाय परिवार्योपतस्थिरे ॥ अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर् जगौ ॥ इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य वीर्यं महात्मनः ॥ यजमानस्य वै देवाञ् जमदग्नेर् महात्मनः ॥ आगम्य सरितः सर्वा मधुना समतर्पयन् ॥ गन्धर्वयक्षरक्षोभिर् अप्सरोभिश् च शोभितम् ॥ किरातकिंनरावासं शैलं शिखरिणां वरम् ॥ बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारे युधिष्ठिर ॥ पुण्यं तत् ख्यायते राजन् ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ॥ पर्वतश् च पुरुर् नाम यत्र जातः पुरूरवाः ॥ भृगुर् यत्र तपस् तेपे महर्षिगणसेवितः ॥ स राजन्न् आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ॥ यच् च भूतं भविष्यच् च भवच् च पुरुषर्षभ ॥ नारायणः प्रभुर् विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ॥ तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीम् अनु ॥ आश्रमः ख्यायते पुण्यस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ उष्णतोयवहा गङ्ग शीततोयवहापरा ॥ सुवर्णसिकता राजन् विशालां बदरीम् अनु ॥ ऋषयो यत्र देवाश् च महाभागा महौजसः ॥ प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं विभुम् ॥ यत्र नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ॥ तत्र कृत्स्नं जगत् पार्थ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥ तत् पुण्यं तत् परं ब्रह्म तत् तीर्थं तत् तपोवनम् ॥ तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः ॥ आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ पुण्यानाम् अपि तत् पुण्यं तत्र ते संशयो ऽस्तु मा ॥ एतानि राजन् पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥ एतानि वसुभिः साध्यैर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः ॥ ऋषिभिर् ब्रह्मकल्पैश् च सेवितानि महात्मभिः ॥ चरन् एतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ॥ भ्रातृभिश् च महाभागैर् उत्कण्ठां विजहिष्यसि ॥ṛṣir mahān mahābhāgo jamadagnir mahāyaśāḥ || palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣv ayajatābhibhūḥ || yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāt tam ṛṣisattamam || svaṃ svaṃ toyam upādāya parivāryopatasthire || api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasur jagau || imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ || yajamānasya vai devāñ jamadagner mahātmanaḥ || āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan || gandharvayakṣarakṣobhir apsarobhiś ca śobhitam || kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam || bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira || puṇyaṃ tat khyāyate rājan brahmarṣigaṇasevitam || sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā || parvataś ca purur nāma yatra jātaḥ purūravāḥ || bhṛgur yatra tapas tepe maharṣigaṇasevitaḥ || sa rājann āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ || yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha || nārāyaṇaḥ prabhur viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ || tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīm anu || āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ || uṣṇatoyavahā gaṅga śītatoyavahāparā || suvarṇasikatā rājan viśālāṃ badarīm anu || ṛṣayo yatra devāś ca mahābhāgā mahaujasaḥ || prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum || yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ || tatra kṛtsnaṃ jagat pārtha tīrthāny āyatanāni ca || tat puṇyaṃ tat paraṃ brahma tat tīrthaṃ tat tapovanam || tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ || ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ || puṇyānām api tat puṇyaṃ tatra te saṃśayo 'stu mā || etāni rājan puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate || kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthāny āyatanāni ca || etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ || ṛṣibhir brahmakalpaiś ca sevitāni mahātmabhiḥ || caran etāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ || bhrātṛbhiś ca mahābhāgair utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi ||Dhaumya speaks of Jamadagni at Palashaka, where the rivers brought their waters and honey to the gods; then of Gangadvara, Kanakhala, Pururavas, Bhrigutunga, Badari, Narayana-Purushottama, and Madhusudana; all that is sacred is found there, and the Pandavas, visiting these places with brahmins and brothers, will leave their sorrow behind.

अनुवाद

'At Palashaka the great and illustrious seer Jamadagni performed sacrifice; there all the finest rivers brought their waters and surrounded him. Vishvavasu himself, beholding the power of the great one, sang this verse: "The rivers have come to the gods for whom Jamadagni sacrificed, and have satisfied them with honey." The Ganga forcefully split the finest of mountains at Gangadvara; that place is holy and is served by brahmarishis. Renowned are Kanakhala of Sanatkumara, Mount Puru, where Pururavas was born, and Bhrigutunga, where Bhrigu performed austerities. All that was, will be, and is has as its lord Narayana, Vishnu, the eternal Purushottama. Near his great glory, close to Vishala Badari, there is known a holy hermitage renowned in all three worlds. One Ganga there carries hot water, another cold; the sand at Vishala Badari is golden. There the seers and gods, great in soul and might, constantly bow to the lord Narayana. Where the God Narayana, the eternal Paramatma, dwells, there, Partha, is found the whole world, all the tirthas and all the sacred sites. That is the holy place, that is the supreme Brahman, that is the tirtha, that is the forest of austerity; there dwell the divine seers, the perfected beings, and the ascetics. Where the primeval God, the great yogin Madhusudana, resides, there is the holiness even of holy things -- have no doubt of it. Thus I have named for you the sacred sites, the tirthas and the abodes of the earth. Traversing them together with the finest brahmins and your great-souled brothers, you will cast off your longing.'

भाष्य

Badari reveals the culmination of all the directions: where Narayana dwells, all the tirthas are gathered. Pilgrimage completes its quest not through a place as such, but through the presence of the Supreme Lord.

संस्करण

888b4265af48 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN