महाभारत 3.93.1-8

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ते तथा सहिता वीरा वसन्तस् तत्र तत्र ह ॥
क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यम् आगताः ॥
ततस् तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप ॥
कृताभिषेकाः प्रददुर् गाश् च वित्तं च भारत ॥
तत्र देवान् पितॄन् विप्रांस् तर्पयित्वा पुनः पुनः ॥
कन्यातीर्थे ऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च कौरवाः ॥
वालकोट्यां वृषप्रस्थे गिराव् उष्य च पाण्डवाः ॥
बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वे ऽभिषेचनम् ॥
प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ॥
ऊषुर् आप्लुत्य गात्राणि तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥
गङ्गायमुनयोश् चैव संगमे सत्यसंगराः ॥
विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर् वसु ॥
तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः ॥
जग्मुः पाण्डुसुता राजन् ब्राह्मणैः सह भारत ॥
तत्र ते न्यवसन् वीरास् तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥
संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
te tathā sahitā vīrā vasantas tatra tatra ha ||
krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyam āgatāḥ ||
tatas tīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa ||
kṛtābhiṣekāḥ pradadur gāś ca vittaṃ ca bhārata ||
tatra devān pitṝn viprāṃs tarpayitvā punaḥ punaḥ ||
kanyātīrthe 'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ ||
vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāv uṣya ca pāṇḍavāḥ ||
bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanam ||
prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate ||
ūṣur āplutya gātrāṇi tapaś cātasthur uttamam ||
gaṅgāyamunayoś caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ ||
vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadur vasu ||
tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ ||
jagmuḥ pāṇḍusutā rājan brāhmaṇaiḥ saha bhārata ||
tatra te nyavasan vīrās tapaś cātasthur uttamam ||
saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच ते तथा सहिता वीरा वसन्तस् तत्र तत्र ह ॥ क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यम् आगताः ॥ ततस् तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप ॥ कृताभिषेकाः प्रददुर् गाश् च वित्तं च भारत ॥ तत्र देवान् पितॄन् विप्रांस् तर्पयित्वा पुनः पुनः ॥ कन्यातीर्थे ऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च कौरवाः ॥ वालकोट्यां वृषप्रस्थे गिराव् उष्य च पाण्डवाः ॥ बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वे ऽभिषेचनम् ॥ प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ॥ ऊषुर् आप्लुत्य गात्राणि तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥ गङ्गायमुनयोश् चैव संगमे सत्यसंगराः ॥ विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर् वसु ॥ तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः ॥ जग्मुः पाण्डुसुता राजन् ब्राह्मणैः सह भारत ॥ तत्र ते न्यवसन् वीरास् तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥ संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान् ॥vaiśaṃpāyana uvāca te tathā sahitā vīrā vasantas tatra tatra ha || krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyam āgatāḥ || tatas tīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa || kṛtābhiṣekāḥ pradadur gāś ca vittaṃ ca bhārata || tatra devān pitṝn viprāṃs tarpayitvā punaḥ punaḥ || kanyātīrthe 'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ || vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāv uṣya ca pāṇḍavāḥ || bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanam || prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate || ūṣur āplutya gātrāṇi tapaś cātasthur uttamam || gaṅgāyamunayoś caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ || vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadur vasu || tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ || jagmuḥ pāṇḍusutā rājan brāhmaṇaiḥ saha bhārata || tatra te nyavasan vīrās tapaś cātasthur uttamam || saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān ||The Pandavas, stopping in various places, arrive at Naimisharanya; at the tirthas of Gomati they bathe, give cows and wealth, and satisfy the gods, ancestors and brahmins; then they visit Kanya-tirtha, Ashva-tirtha, Gavam-tirtha, Valakoti, Vrishaprastha, Bahuda, Prayaga, the confluence of the Ganga and Yamuna, and the altar of Prajapati, where they practice austerity and constantly satisfy the brahmins with a forest offering.

अनुवाद

Vaishampayana said: 'Thus these heroes, dwelling now here, now there, gradually came, lord of the earth, to Naimisharanya. At the sacred tirthas of Gomati the Pandavas performed ablutions and gave cows and wealth. There, again and again satisfying the gods, ancestors and brahmins, the Kauravas visited Kanya-tirtha, Ashva-tirtha and Gavam-tirtha. Having dwelt on Mount Valakoti and at Vrishaprastha, they all performed ablution at Bahuda. At Prayaga, the place of the gods' sacrifices, having bathed their bodies, they dwelt and practiced the highest austerity. At the confluence of the Ganga and Yamuna, true to their word, free from sin and great of soul, they gave wealth to the brahmins. Then the sons of Pandu, together with the brahmins, came to the altar of Prajapati, frequented by ascetics. There the heroes dwelt and practiced great austerity, constantly satisfying the twice-born with forest offerings.'

भाष्य

The Pandavas' pilgrimage is not merely visiting places: they bathe, give, feed, listen, and serve. In this way the outward road becomes a practice of the heart.

संस्करण

429d0fe39c16 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN