महाभारत 3.97.8-16

देवनागरी

प्राञ्जलिश् च सहामात्यैर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
किमर्थम् उपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः ॥
प्रत्युवाच ततो ऽगस्त्यः प्रहसन्न् इल्वलं तदा ॥
ईशं ह्य् असुर विद्मस् त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम् ॥
इमे च नातिधनिनो धनार्थश् च महान् मम ॥
यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नः ॥
ततो ऽभिवाद्य तम् ऋषिम् इल्वलो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
दित्सितं यदि वेत्सि त्वं ततो दास्यामि ते वसु ॥
अगस्त्य उवाच
गवां दश सहस्राणि राज्ञाम् एकैकशो ऽसुर ॥
तावद् एव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर ॥
मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश् चैव हिरण्मयः ॥
मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर ॥
जिज्ञास्यतां रथः सद्यो व्यक्तम् एष हिरण्मयः ॥
लोमश उवाच
जिज्ञास्यमानः स रथः कौन्तेयासीद् धिरण्मयः ॥
ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददाव् अभ्यधिकं वसु ॥
विवाजश् च सुवाजश् च तस्मिन् युक्तौ रथे हयौ ॥
ऊहतुस् तौ वसून्य् आशु तान्य् अगस्त्याश्रमं प्रति ॥
सर्वान् राज्ञः सहागस्त्यान् निमेषाद् इव भारत ॥
अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस् तदा ॥
कृतवांश् च मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

prāñjaliś ca sahāmātyair idaṃ vacanam abravīt ||
kimartham upayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ ||
pratyuvāca tato 'gastyaḥ prahasann ilvalaṃ tadā ||
īśaṃ hy asura vidmas tvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram ||
ime ca nātidhanino dhanārthaś ca mahān mama ||
yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ ||
tato 'bhivādya tam ṛṣim ilvalo vākyam abravīt ||
ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃ tato dāsyāmi te vasu ||
agastya uvāca
gavāṃ daśa sahasrāṇi rājñām ekaikaśo 'sura ||
tāvad eva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura ||
mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaś caiva hiraṇmayaḥ ||
manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura ||
jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyo vyaktam eṣa hiraṇmayaḥ ||
lomaśa uvāca
jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīd dhiraṇmayaḥ ||
tataḥ pravyathito daityo dadāv abhyadhikaṃ vasu ||
vivājaś ca suvājaś ca tasmin yuktau rathe hayau ||
ūhatus tau vasūny āśu tāny agastyāśramaṃ prati ||
sarvān rājñaḥ sahāgastyān nimeṣād iva bhārata ||
agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayas tadā ||
kṛtavāṃś ca muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

प्राञ्जलिश् च सहामात्यैर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ किमर्थम् उपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः ॥ प्रत्युवाच ततो ऽगस्त्यः प्रहसन्न् इल्वलं तदा ॥ ईशं ह्य् असुर विद्मस् त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम् ॥ इमे च नातिधनिनो धनार्थश् च महान् मम ॥ यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नः ॥ ततो ऽभिवाद्य तम् ऋषिम् इल्वलो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ दित्सितं यदि वेत्सि त्वं ततो दास्यामि ते वसु ॥ अगस्त्य उवाच गवां दश सहस्राणि राज्ञाम् एकैकशो ऽसुर ॥ तावद् एव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर ॥ मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश् चैव हिरण्मयः ॥ मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर ॥ जिज्ञास्यतां रथः सद्यो व्यक्तम् एष हिरण्मयः ॥ लोमश उवाच जिज्ञास्यमानः स रथः कौन्तेयासीद् धिरण्मयः ॥ ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददाव् अभ्यधिकं वसु ॥ विवाजश् च सुवाजश् च तस्मिन् युक्तौ रथे हयौ ॥ ऊहतुस् तौ वसून्य् आशु तान्य् अगस्त्याश्रमं प्रति ॥ सर्वान् राज्ञः सहागस्त्यान् निमेषाद् इव भारत ॥ अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस् तदा ॥ कृतवांश् च मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम् ॥prāñjaliś ca sahāmātyair idaṃ vacanam abravīt || kimartham upayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ || pratyuvāca tato 'gastyaḥ prahasann ilvalaṃ tadā || īśaṃ hy asura vidmas tvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram || ime ca nātidhanino dhanārthaś ca mahān mama || yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ || tato 'bhivādya tam ṛṣim ilvalo vākyam abravīt || ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃ tato dāsyāmi te vasu || agastya uvāca gavāṃ daśa sahasrāṇi rājñām ekaikaśo 'sura || tāvad eva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura || mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaś caiva hiraṇmayaḥ || manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura || jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyo vyaktam eṣa hiraṇmayaḥ || lomaśa uvāca jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīd dhiraṇmayaḥ || tataḥ pravyathito daityo dadāv abhyadhikaṃ vasu || vivājaś ca suvājaś ca tasmin yuktau rathe hayau || ūhatus tau vasūny āśu tāny agastyāśramaṃ prati || sarvān rājñaḥ sahāgastyān nimeṣād iva bhārata || agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayas tadā || kṛtavāṃś ca muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam ||Ilvala, joining his palms, asks why they have come; Agastya says that all know him as a wealthy lord and asks for a share without harming others; Ilvala promises to give the wealth if Agastya knows what he intends to give; Agastya names ten thousand cows and an equal amount of gold for each king, twice as much for himself, a golden chariot, and two horses swift as thought; the chariot proves to be golden, Ilvala grows frightened and gives even more; the horses Vivaja and Suvaja instantly carry the wealth and the kings to Agastya's ashram; the royal sages depart with his permission, and Agastya fulfills Lopamudra's wish.

अनुवाद

Joining his palms together with his ministers, Ilvala said: 'Why have you come? Tell me, what shall I do for you?' Agastya, smiling, answered him: 'Asura, we all know that you are lord of riches. These kings are not overly wealthy, and I myself have great need. According to your ability, give us a share, without harming others.' Ilvala bowed to the sage and said: 'If you know what I intend to give, then I will give you the wealth.' Agastya said: 'You wish to give each of the kings ten thousand cows and an equal amount of gold; to me, twice as much, along with a golden chariot and two horses swift as thought.' Ilvala said: 'Test the chariot; clearly it is golden.' When it was tested, O Kaunteya, the chariot proved to be golden. Then the daitya, shaken, gave even more wealth. The horses Vivaja and Suvaja, yoked to that chariot, swiftly, as if in a single instant, carried the riches, all the kings, and Agastya to his ashram. Having received Agastya's leave, the royal sages departed, and the sage fulfilled all that Lopamudra desired.'

भाष्य

Agastya does not merely accept the gift: he reveals Ilvala's hidden intention. Before wisdom that sees the heart, cunning loses its power.

संस्करण

89d3a7a10ac5 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN