महाभारत 3.102.1-14

देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्छितः ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ॥
लोमश उवाच
अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम् ॥
उदयास्तमये भानुः प्रदक्षिणम् अवर्तत ॥
तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यम् अथाब्रवीत् ॥
यथा हि मेरुर् भवता नित्यशः परिगम्यते ॥
प्रदक्षिणं च क्रियते माम् एवं कुरु भास्कर ॥
एवम् उक्तस् ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत ॥
नाहम् आत्मेच्छया शैल करोम्य् एनं प्रदक्षिणम् ॥
एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत् ॥
एवम् उक्तस् ततः क्रोधात् प्रवृद्धः सहसाचलः ॥
सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं रोद्धुम् इच्छन् परंतप ॥
ततो देवाः सहिताः सर्व एव; सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम् ॥
निवारयाम् आसुर् उपायतस् तं; न च स्म तेषां वचनं चकार ॥
अथाभिजग्मुर् मुनिम् आश्रमस्थं; तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् ॥
अगस्त्यम् अत्यद्भुतवीर्यदीप्तं; तं चार्थम् ऊचुः सहिताः सुरास् ते ॥
देवा ऊचुः
सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा ॥
शैलराजो वृणोत्य् एष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ॥
तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश् चिद् द्विजोत्तम ॥
ऋते त्वां हि महाभाग तस्माद् एनं निवारय ॥
लोमश उवाच
तच् छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलम् अभ्यगात् ॥
सो ऽभिगम्याब्रवीद् विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ॥
मार्गम् इच्छाम्य् अहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम ॥
दक्षिणाम् अभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केन चित् ॥
यावदागमनं मह्यं तावत् त्वं प्रतिपालय ॥
निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥
एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन ॥
अद्यापि दक्षिणाद् देशाद् वारुणिर् न निवर्तते ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते ॥
अगस्त्यस्य प्रभावेन यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune ||
lomaśa uvāca
adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam ||
udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata ||
taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt ||
yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate ||
pradakṣiṇaṃ ca kriyate mām evaṃ kuru bhāskara ||
evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata ||
nāham ātmecchayā śaila karomy enaṃ pradakṣiṇam ||
eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat ||
evam uktas tataḥ krodhāt pravṛddhaḥ sahasācalaḥ ||
sūryācandramasor mārgaṃ roddhum icchan paraṃtapa ||
tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam ||
nivārayām āsur upāyatas taṃ; na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra ||
athābhijagmur munim āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham ||
agastyam atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te ||
devā ūcuḥ
sūryācandramasor mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā ||
śailarājo vṛṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ ||
taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama ||
ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmād enaṃ nivāraya ||
lomaśa uvāca
tac chrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailam abhyagāt ||
so 'bhigamyābravīd vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ ||
mārgam icchāmy ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama ||
dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cit ||
yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvat tvaṃ pratipālaya ||
nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ ||
evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana ||
adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate ||
agastyasya prabhāvena yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

युधिष्ठिर उवाच किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्छितः ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ॥ लोमश उवाच अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम् ॥ उदयास्तमये भानुः प्रदक्षिणम् अवर्तत ॥ तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यम् अथाब्रवीत् ॥ यथा हि मेरुर् भवता नित्यशः परिगम्यते ॥ प्रदक्षिणं च क्रियते माम् एवं कुरु भास्कर ॥ एवम् उक्तस् ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत ॥ नाहम् आत्मेच्छया शैल करोम्य् एनं प्रदक्षिणम् ॥ एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत् ॥ एवम् उक्तस् ततः क्रोधात् प्रवृद्धः सहसाचलः ॥ सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं रोद्धुम् इच्छन् परंतप ॥ ततो देवाः सहिताः सर्व एव; सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम् ॥ निवारयाम् आसुर् उपायतस् तं; न च स्म तेषां वचनं चकार ॥ अथाभिजग्मुर् मुनिम् आश्रमस्थं; तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् ॥ अगस्त्यम् अत्यद्भुतवीर्यदीप्तं; तं चार्थम् ऊचुः सहिताः सुरास् ते ॥ देवा ऊचुः सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा ॥ शैलराजो वृणोत्य् एष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ॥ तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश् चिद् द्विजोत्तम ॥ ऋते त्वां हि महाभाग तस्माद् एनं निवारय ॥ लोमश उवाच तच् छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलम् अभ्यगात् ॥ सो ऽभिगम्याब्रवीद् विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ॥ मार्गम् इच्छाम्य् अहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम ॥ दक्षिणाम् अभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केन चित् ॥ यावदागमनं मह्यं तावत् त्वं प्रतिपालय ॥ निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥ एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन ॥ अद्यापि दक्षिणाद् देशाद् वारुणिर् न निवर्तते ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते ॥ अगस्त्यस्य प्रभावेन यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥yudhiṣṭhira uvāca kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ || etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune || lomaśa uvāca adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam || udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata || taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt || yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate || pradakṣiṇaṃ ca kriyate mām evaṃ kuru bhāskara || evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata || nāham ātmecchayā śaila karomy enaṃ pradakṣiṇam || eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat || evam uktas tataḥ krodhāt pravṛddhaḥ sahasācalaḥ || sūryācandramasor mārgaṃ roddhum icchan paraṃtapa || tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam || nivārayām āsur upāyatas taṃ; na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra || athābhijagmur munim āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham || agastyam atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te || devā ūcuḥ sūryācandramasor mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā || śailarājo vṛṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ || taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama || ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmād enaṃ nivāraya || lomaśa uvāca tac chrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailam abhyagāt || so 'bhigamyābravīd vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ || mārgam icchāmy ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama || dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cit || yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvat tvaṃ pratipālaya || nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ || evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana || adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate || etat te sarvam ākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate || agastyasya prabhāvena yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||Yudhishthira asks to be told why Vindhya suddenly grew in anger; Lomasha explains that the sun used to circle Meru, and Vindhya asked that it circle him as well; the sun replied that it follows the path established by the creator of the world; then Vindhya grew in anger, wishing to block the path of the sun and moon; the gods could not stop him and came to Agastya; Agastya, together with his wife, asked Vindhya to give way to the south and wait for his return, after which he might grow as much as he wished; since then Varuni has not returned from the south, and Vindhya does not grow.

अनुवाद

Yudhishthira said: "Why did Vindhya, seized by anger, suddenly grow? I wish to hear of this in detail, great sage." Lomasha said: "At sunrise and sunset the sun used to circle the king of mountains, the great golden Meru. Seeing this, the mountain Vindhya said to the sun: 'As you constantly circle Meru and perform pradakshina around him, do the same for me, Bhaskara.' The sun answered the king of mountains: 'Not of my own will, mountain, do I make this circuit. This path was appointed to me by Him by whom this world was made.' Hearing this, the mountain in anger suddenly grew, wishing to block the path of the sun and moon, O scorcher of foes. Then all the gods together with Indra gathered at the great mountain and tried to stop it by various means, but it would not heed their words. Then they went to the sage in his hermitage, to the ascetic, foremost among the upholders of dharma, to Agastya, blazing with wondrous power, and told him of this matter. The gods said: 'This king of mountains, Vindhya, overcome by anger, is closing the path of the sun, the moon, and the course of the constellations. No one but you, great one, is able to stop him; therefore stop him.' Hearing the word of the gods, the brahmin went to the mountain. Coming there together with his wife, he said to Vindhya: 'Best of mountains, give me a path. I must go to the southern quarter on a certain errand. Wait until I return; when I come back, king of mountains, then grow as much as you wish.' Having made such an agreement with Vindhya, O scorcher of foes, Varuni to this day has not returned from the southern land. Thus I have told you why Vindhya does not grow, by the power of Agastya, about which you asked me."

भाष्य

Vindhya wants honor equal to Meru's, but cosmic order is not built on self-regard. Agastya prevails not by weapon but by a word before which pride is forced to bow.

संस्करण

d725305b19f2 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:54 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN