महाभारत
Draupadī-klama-ghaṭotkaca-āhvāna-parva (The Exhaustion of Draupadī and the Summoning of Ghaṭotkaca)3.144.1-9
3275 / 15823
महाभारत · 3.144.1-9
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥
पद्भ्याम् अनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत् ॥
श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च ॥
सौकुमार्याच् च पाञ्चाली संमुमोह यशस्विनी ॥
सा पात्यमाना मोहेन बाहुभ्याम् असितेक्षणा ॥
वृत्ताभ्याम् अनुरूपाभ्याम् ऊरू समवलम्बत ॥
आलम्बमाना सहिताव् ऊरू गजकरोपमौ ॥
पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा ॥
तां पतन्तीं वरारोहां सज्जमानां लताम् इव ॥
नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान् ॥
नकुल उवाच
राजन् पाञ्चालराजस्य सुतेयम् असितेक्षणा ॥
श्रान्ता निपतिता भूमौ ताम् अवेक्षस्व भारत ॥
अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी ॥
आश्वासय महाराज ताम् इमां श्रमकर्शिताम् ॥
वैशंपायन उवाच
राजा तु वचनात् तस्य भृशं दुःखसमन्वितः ॥
भीमश् च सहदेवश् च सहसा समुपाद्रवन् ॥
ताम् अवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् ॥
अङ्कम् आनीय धर्मात्मा पर्यदेवयद् आतुरः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu ||
padbhyām anucitā gantuṃ draupadī samupāviśat ||
śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca ||
saukumāryāc ca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī ||
sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā ||
vṛttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata ||
ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau ||
papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā ||
tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latām iva ||
nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān ||
nakula uvāca
rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā ||
śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata ||
aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī ||
āśvāsaya mahārāja tām imāṃ śramakarśitām ||
vaiśaṃpāyana uvāca
rājā tu vacanāt tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ ||
bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan ||
tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām ||
aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायन उवाच ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ पद्भ्याम् अनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत् ॥ श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च ॥ सौकुमार्याच् च पाञ्चाली संमुमोह यशस्विनी ॥ सा पात्यमाना मोहेन बाहुभ्याम् असितेक्षणा ॥ वृत्ताभ्याम् अनुरूपाभ्याम् ऊरू समवलम्बत ॥ आलम्बमाना सहिताव् ऊरू गजकरोपमौ ॥ पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा ॥ तां पतन्तीं वरारोहां सज्जमानां लताम् इव ॥ नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान् ॥ नकुल उवाच राजन् पाञ्चालराजस्य सुतेयम् असितेक्षणा ॥ श्रान्ता निपतिता भूमौ ताम् अवेक्षस्व भारत ॥ अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी ॥ आश्वासय महाराज ताम् इमां श्रमकर्शिताम् ॥ वैशंपायन उवाच राजा तु वचनात् तस्य भृशं दुःखसमन्वितः ॥ भीमश् च सहदेवश् च सहसा समुपाद्रवन् ॥ ताम् अवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् ॥ अङ्कम् आनीय धर्मात्मा पर्यदेवयद् आतुरः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu || padbhyām anucitā gantuṃ draupadī samupāviśat || śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca || saukumāryāc ca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī || sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā || vṛttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata || ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau || papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā || tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latām iva || nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān || nakula uvāca rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā || śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata || aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī || āśvāsaya mahārāja tām imāṃ śramakarśitām || vaiśaṃpāyana uvāca rājā tu vacanāt tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ || bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan || tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām || aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ ||When the great Pandavas had only just set out again, Draupadi, unaccustomed to walking on foot, sat down; exhausted, overcome with suffering from wind, rain, and her own delicacy, the glorious Panchali fainted; falling in a swoon, the dark-eyed woman steadied herself with her arms on her round, beautiful thighs, but suddenly fell to the ground, trembling like a plantain tree; mighty Nakula ran up and caught her, like a clinging vine; Nakula told the king that the dark-eyed daughter of the king of Panchala, exhausted, had fallen to the ground, and asked him to look at her and comfort the soft-gaited one, undeserving of suffering; at his word the king, Bhima, and Sahadeva, deeply grieved, quickly ran up; seeing the daughter of Kunti pale-faced and thin, the righteous king took her upon his lap and, in anguish, began to lament.
अनुवाद

Vaishampayana said: 'As soon as the great Pandavas set out again, Draupadi, unaccustomed to walking on foot, sat down. Exhausted, overcome with suffering from the wind and rain, and from her own delicacy, the glorious Panchali fainted. Falling in a swoon, the dark-eyed one steadied herself with her arms upon her own round, beautiful thighs. Leaning on both thighs, like an elephant's trunks, she suddenly fell to the ground, trembling like a plantain tree. As this woman of lovely hips fell like a clinging vine, mighty Nakula ran up and caught her. Nakula said: "O king, this is the dark-eyed daughter of the king of Panchala; exhausted, she has fallen to the ground. Look at her, Bharata. She does not deserve suffering, yet she has met with the utmost suffering. Great king, comfort this soft-gaited woman, worn out by hardship." At his word, the king, deeply grieved, and Bhima and Sahadeva together ran up at once. Seeing the daughter of Kunti pale-faced and thin, the righteous king took her upon his lap and, tormented, began to lament.'

संस्करण

e869473148c0 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:12:44 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से