महाभारत 3.160.24-37

देवनागरी

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन् भगवान् अपि ॥
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो ऽभिप्रदक्षिणम् ॥
अस्तं प्राप्य ततः संध्याम् अतिक्रम्य दिवाकरः ॥
उदीचीं भजते काष्ठां दिशम् एष विभावसुः ॥
स मेरुम् अनुवृत्तः सन् पुनर् गच्छति पाण्डव ॥
प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥
स मासं विभजन् कालं बहुधा पर्वसंधिषु ॥
तथैव भगवान् सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥
एवम् एष परिक्रम्य महामेरुम् अतन्द्रितः ॥
भावयन् सर्वभूतानि पुनर् गच्छति मन्दरम् ॥
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर् भावयञ् जगत् ॥
मार्गम् एतद् असंबाधम् आदित्यः परिवर्तते ॥
सिसृक्षुः शिशिराण्य् एष दक्षिणां भजते दिशम् ॥
ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरम् ऋच्छति ॥
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ॥
तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन् विभावसुः ॥
ततः स्वेदः क्लमस् तन्द्री ग्लानिश् च भजते नरान् ॥
प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्य् अभीक्ष्णं च निषेव्यते ॥
एवम् एतद् अनिर्देश्यं मार्गम् आवृत्य भानुमान् ॥
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजाः ॥
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ॥
वर्धयन् सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥
एवम् एष चरन् पार्थ कालचक्रम् अतन्द्रितः ॥
प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥
संतता गतिर् एतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ॥
आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥
विभजन् सर्वभूतानाम् आयुः कर्म च भारत ॥
अहोरात्रान् कलाः काष्ठाः सृजत्य् एष सदा विभुः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api ||
kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam ||
astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ ||
udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ ||
sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava ||
prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ ||
sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu ||
tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati ||
evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ ||
bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram ||
tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat ||
mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate ||
sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam ||
tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati ||
sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā ||
tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ ||
tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān ||
prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate ||
evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān ||
punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ ||
vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān ||
vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate ||
evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ ||
prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate ||
saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava ||
ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ ||
vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata ||
ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन् भगवान् अपि ॥ कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो ऽभिप्रदक्षिणम् ॥ अस्तं प्राप्य ततः संध्याम् अतिक्रम्य दिवाकरः ॥ उदीचीं भजते काष्ठां दिशम् एष विभावसुः ॥ स मेरुम् अनुवृत्तः सन् पुनर् गच्छति पाण्डव ॥ प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥ स मासं विभजन् कालं बहुधा पर्वसंधिषु ॥ तथैव भगवान् सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥ एवम् एष परिक्रम्य महामेरुम् अतन्द्रितः ॥ भावयन् सर्वभूतानि पुनर् गच्छति मन्दरम् ॥ तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर् भावयञ् जगत् ॥ मार्गम् एतद् असंबाधम् आदित्यः परिवर्तते ॥ सिसृक्षुः शिशिराण्य् एष दक्षिणां भजते दिशम् ॥ ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरम् ऋच्छति ॥ स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ॥ तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन् विभावसुः ॥ ततः स्वेदः क्लमस् तन्द्री ग्लानिश् च भजते नरान् ॥ प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्य् अभीक्ष्णं च निषेव्यते ॥ एवम् एतद् अनिर्देश्यं मार्गम् आवृत्य भानुमान् ॥ पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजाः ॥ वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ॥ वर्धयन् सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ एवम् एष चरन् पार्थ कालचक्रम् अतन्द्रितः ॥ प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥ संतता गतिर् एतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ॥ आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥ विभजन् सर्वभूतानाम् आयुः कर्म च भारत ॥ अहोरात्रान् कलाः काष्ठाः सृजत्य् एष सदा विभुः ॥etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api || kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam || astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ || udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ || sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava || prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ || sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu || tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati || evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ || bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram || tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat || mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate || sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam || tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati || sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā || tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ || tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān || prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate || evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān || punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ || vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān || vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate || evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ || prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate || saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava || ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ || vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata || ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ ||Dhaumya explains the sun's movement around Meru: it creates day and night, months, seasons, moments, kashthas, and kalas; it brings rain, heat, life, and the activity of beings; Savitar continuously apportions time and works, sustaining the worlds, and all that lives depends on his course.

अनुवाद

"The sun circles Meru and thereby creates day and night, months, seasons, moments, kashthas, and kalas. It gives rain and heat, life and the activity of beings. Savitar continuously apportions time and works, sustaining the worlds; all living beings depend on his course."

भाष्य

Having pointed to the supreme abode, Dhaumya turns his gaze back to the sun and to time. The celestial order is not detached from life: through it beings receive rain, food, labor, and the chance to fulfill dharma.

संस्करण

b77f1119816d · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:09:16 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN