महाभारत 3.181.9-20

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो यथावद् वदतां वर ॥
विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थम् अनुपृच्छसि ॥
अत्र ते वर्तयिष्यामि तद् इहैकमनाः शृणु ॥
यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखम् उपाश्नुते ॥
निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम् ॥
ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः ॥
अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः ॥
ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन ॥
सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम् ॥
ततश् च पुनर् आयान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः ॥
स्वच्छन्दमरणाश् चासन् नराः स्वच्छन्दजीविनः ॥
अल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः ॥
द्रष्टारो देवसंघानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥
प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः ॥
आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ॥
ततः कालान्तरे ऽन्यस्मिन् पृथिवीतलचारिणः ॥
कामक्रोधाभिभूतास् ते मायाव्याजोपजीविनः ॥
लोभमोहाभिभूताश् च त्यक्ता देवैस् ततो नराः ॥
अशुभैः कर्मभिः पापास् तिर्यङ् नरकगामिनः ॥
संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः ॥
मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः ॥
सर्वातिशङ्किनश् चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनः ॥
अशुभैः कर्मभिश् चापि प्रायशः परिचिह्निताः ॥
दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानो ऽप्रतापिनः ॥
भवन्त्य् अल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः ॥
नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tvadyukto 'yam anupraśno yathāvad vadatāṃ vara ||
viditaṃ veditavyaṃ te sthityartham anupṛcchasi ||
atra te vartayiṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu ||
yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkham upāśnute ||
nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām ||
sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ ||
amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ ||
brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana ||
sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam ||
tataś ca punar āyānti sarve svacchandacāriṇaḥ ||
svacchandamaraṇāś cāsan narāḥ svacchandajīvinaḥ ||
alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ ||
draṣṭāro devasaṃghānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām ||
pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ ||
āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ ||
tataḥ kālāntare 'nyasmin pṛthivītalacāriṇaḥ ||
kāmakrodhābhibhūtās te māyāvyājopajīvinaḥ ||
lobhamohābhibhūtāś ca tyaktā devais tato narāḥ ||
aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpās tiryaṅ narakagāminaḥ ||
saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ ||
mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ ||
sarvātiśaṅkinaś caiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥ ||
aśubhaiḥ karmabhiś cāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ ||
dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno 'pratāpinaḥ ||
bhavanty alpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ ||
nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो यथावद् वदतां वर ॥ विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थम् अनुपृच्छसि ॥ अत्र ते वर्तयिष्यामि तद् इहैकमनाः शृणु ॥ यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखम् उपाश्नुते ॥ निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम् ॥ ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः ॥ अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः ॥ ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन ॥ सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम् ॥ ततश् च पुनर् आयान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः ॥ स्वच्छन्दमरणाश् चासन् नराः स्वच्छन्दजीविनः ॥ अल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः ॥ द्रष्टारो देवसंघानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥ प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः ॥ आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ॥ ततः कालान्तरे ऽन्यस्मिन् पृथिवीतलचारिणः ॥ कामक्रोधाभिभूतास् ते मायाव्याजोपजीविनः ॥ लोभमोहाभिभूताश् च त्यक्ता देवैस् ततो नराः ॥ अशुभैः कर्मभिः पापास् तिर्यङ् नरकगामिनः ॥ संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः ॥ मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः ॥ सर्वातिशङ्किनश् चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनः ॥ अशुभैः कर्मभिश् चापि प्रायशः परिचिह्निताः ॥ दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानो ऽप्रतापिनः ॥ भवन्त्य् अल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः ॥ नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः ॥mārkaṇḍeya uvāca tvadyukto 'yam anupraśno yathāvad vadatāṃ vara || viditaṃ veditavyaṃ te sthityartham anupṛcchasi || atra te vartayiṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu || yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkham upāśnute || nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām || sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ || amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ || brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana || sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam || tataś ca punar āyānti sarve svacchandacāriṇaḥ || svacchandamaraṇāś cāsan narāḥ svacchandajīvinaḥ || alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ || draṣṭāro devasaṃghānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām || pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ || āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ || tataḥ kālāntare 'nyasmin pṛthivītalacāriṇaḥ || kāmakrodhābhibhūtās te māyāvyājopajīvinaḥ || lobhamohābhibhūtāś ca tyaktā devais tato narāḥ || aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpās tiryaṅ narakagāminaḥ || saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ || mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ || sarvātiśaṅkinaś caiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥ || aśubhaiḥ karmabhiś cāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ || dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno 'pratāpinaḥ || bhavanty alpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ || nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ ||Markandeya says that in the beginning people were pure, truthful, almost divine, knew dharma directly, lived long, and departed at will; then, overcome by desire, anger, greed, and delusion, they fell away from the gods and began to descend toward low births and states of torment.

अनुवाद

Markandeya said: 'In ancient times people were pure, grounded in dharma, truthful, and almost equal to the gods. They moved and departed at their own will, lived long, and knew the path of dharma directly. But then desire, anger, greed, and delusion covered these beings. Having abandoned the clear law, they were forsaken by the gods and began to descend toward low births, toward animal states, and toward worlds of torment, marked by their own evil deeds.'

भाष्य

The fall begins not with outer misfortune but with inner darkening. When desire and anger take the place of dharma, the connection with the higher order weakens on its own.

संस्करण

4c02453e71aa · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN