महाभारत 3.181.1-8

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
तं विवक्षन्तम् आलक्ष्य कुरुराजो महामुनिम् ॥
कथासंजननार्थाय चोदयाम् आस पाण्डवः ॥
भवान् दैवतदैत्यानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥
राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः ॥
सेव्यश् चोपासितव्यश् च मतो नः काङ्क्षितश् चिरम् ॥
अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तो ऽस्मान् अवलोककः ॥
भवत्य् एव हि मे बुद्धिर् दृष्ट्वात्मानं सुखाच् च्युतम् ॥
धार्तराष्ट्रांश् च दुर्वृत्तान् ऋध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः ॥
कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्य् अशुभस्य च ॥
स्वफलं तद् उपाश्नाति कथं कर्ता स्विद् ईश्वरः ॥
अथ वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर ॥
इह वा कृतम् अन्वेति परदेहे ऽथ वा पुनः ॥
देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः ॥
कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम ॥
ऐहलौकिकम् एवैतद् उताहो पारलौकिकम् ॥
क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
taṃ vivakṣantam ālakṣya kururājo mahāmunim ||
kathāsaṃjananārthāya codayām āsa pāṇḍavaḥ ||
bhavān daivatadaityānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām ||
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ ||
sevyaś copāsitavyaś ca mato naḥ kāṅkṣitaś ciram ||
ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto 'smān avalokakaḥ ||
bhavaty eva hi me buddhir dṛṣṭvātmānaṃ sukhāc cyutam ||
dhārtarāṣṭrāṃś ca durvṛttān ṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ ||
karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpy aśubhasya ca ||
svaphalaṃ tad upāśnāti kathaṃ kartā svid īśvaraḥ ||
atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara ||
iha vā kṛtam anveti paradehe 'tha vā punaḥ ||
dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ ||
kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama ||
aihalaukikam evaitad utāho pāralaukikam ||
kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच तं विवक्षन्तम् आलक्ष्य कुरुराजो महामुनिम् ॥ कथासंजननार्थाय चोदयाम् आस पाण्डवः ॥ भवान् दैवतदैत्यानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥ राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः ॥ सेव्यश् चोपासितव्यश् च मतो नः काङ्क्षितश् चिरम् ॥ अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तो ऽस्मान् अवलोककः ॥ भवत्य् एव हि मे बुद्धिर् दृष्ट्वात्मानं सुखाच् च्युतम् ॥ धार्तराष्ट्रांश् च दुर्वृत्तान् ऋध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः ॥ कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्य् अशुभस्य च ॥ स्वफलं तद् उपाश्नाति कथं कर्ता स्विद् ईश्वरः ॥ अथ वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर ॥ इह वा कृतम् अन्वेति परदेहे ऽथ वा पुनः ॥ देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः ॥ कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम ॥ ऐहलौकिकम् एवैतद् उताहो पारलौकिकम् ॥ क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव ॥vaiśaṃpāyana uvāca taṃ vivakṣantam ālakṣya kururājo mahāmunim || kathāsaṃjananārthāya codayām āsa pāṇḍavaḥ || bhavān daivatadaityānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām || rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ || sevyaś copāsitavyaś ca mato naḥ kāṅkṣitaś ciram || ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto 'smān avalokakaḥ || bhavaty eva hi me buddhir dṛṣṭvātmānaṃ sukhāc cyutam || dhārtarāṣṭrāṃś ca durvṛttān ṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ || karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpy aśubhasya ca || svaphalaṃ tad upāśnāti kathaṃ kartā svid īśvaraḥ || atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara || iha vā kṛtam anveti paradehe 'tha vā punaḥ || dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ || kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama || aihalaukikam evaitad utāho pāralaukikam || kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava ||Yudhishthira asks how a person becomes the doer of good and evil deeds, how these deeds bear fruit after death, where karma resides, and how the soul passes from this world to the next.

अनुवाद

Yudhishthira said: 'Grandfather, I wish to hear about the course of action. How does a man, doing good and evil, receive its fruit? Where does he go after death, where does his action remain, and how does it again reach the one who has left this body? Tell me this in detail, for in this doubt the mind finds no peace.'

भाष्य

Yudhishthira's question goes to the very heart of responsibility. The suffering of the Pandavas does not annul the law of karma, but compels one to see it more broadly than immediate fortune or defeat.

संस्करण

c8994a02d4dd · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN